meditations

2010-08-18T10:09:00.000-07:00

“Η κρίση των πολλών”

είναι η αλήθεια;

Πολλές φορές γνωρίζουμε ή μαντεύουμε την αλήθεια, αλλά δεν την εκδηλώνουμε γιατί φοβόμαστε τη γνώμη των πολλών. Οι πολλοί σχηματίζουν ένα δικό τους πιστεύω και πάνω σ’αυτό κινούνται και κρίνουν.

Όσο δεν ξέρουμε τι απάντηση θα μας δώσει το τελευταίο ερωτηματικό –και πάντα υπάρχει ένα τελευταίο ερωτηματικό, δεν ξέρουμε τι ακριβώς κρατάμε.

Ε, λοιπόν ναι, δεν πρέπει να διστάσουμε να το πούμε. Το εξαγόμενο, το άθροισμα της ανθρώπινης σοφίας μπορεί να’ναι και λάθος. Από χιλιάδες χρόνια τώρα ο άνθρωπος βγήκε κυνηγός της. Τρύπωσε στα δάση, έσχισε βουνά, χύθηκε στα πελάγη και πάει γυρεύοντάς την. Αμέτρητες φορές νόμισε πως την έπιασε κι άλλες τόσες είδε πως γελάστηκε. Είναι η αλήθεια αυτή; Όχι, αυτή είναι αλήθειες, κάτι αλήθειες προσωρινές, που αλλάζουν, όταν η πλάνη αλλάξει φορεσιά και ξαναπαρουσιαστεί ανάμεσά τους.

Μα η σκέψη το ξέρει πολύ καλά, πως μας οδηγεί και στην πλάνη και στην αλήθεια. Γι’αυτό τραβά πάντα μαζί της, αχώριστο σύντροφο, έναν Κέρβερο με πολύ περισσότερες κεφαλές, τον Έλεγχο. Πριν ξεκινήσει παίρνει όλα τα μέτρα της κι ύστερα από κάθε βήμα, γυρίζει το βλέμμα σε όλες τις μεριές. Δοκιμάζει όλες τις δυνατές κατευθύνσεις και μόνο άμα πεισθεί πως δεν υπάρχει κανένα εμπόδιο, μόνο τότε δευτερώνει το βήμα. Και μ’όλες όμως τις προφυλάξεις αυτές μπορεί με τον καιρό ν’αντιληφθεί, πως τραβά προς την πλάνη. Δεν διστάζει να ξαναπηδήσει στην αρχή· και αν το καλέσει η ανάγκη να ξανακάνει πάλι το ίδιο. Αυτό γίνεται ώς τώρα κι αυτό θα γίνεται πάντα, ώσπου να τελειώσει το έργο της, αν έχει τελειωμό…

Κάθε φορά που η σκέψη ξαναπηδά στην αρχή, περιττό και να το πω, δεν ξεκινά με τα ίδια εφόδια. Δυναμωμένη απ’το ώς τη στιγμή εκείνη έργο της, πιο πλούσια, αλλιώς βλέπει και αλλιώς μετρά τα πράγματα, Ζητήματα, που, ώς τότε, είχαν διαφύγει ολότελα την προσοχή της, που δεν είχαν γεννηθεί καθόλου, ξεφυτρώνουν τώρα, παίρνουν την πρώτη θέση, και άλλα, που πριν νομίζαμε σπουδαία, παίρνουν άλλη θέση στη νέα ιεραρχία.

Σε μια τέτοια αντίληψη της αλήθειας θα μπορούσε κανείς ν’απελπιστεί, θα καταδίκαζε την προσπάθεια ως μάταιη. Ναι, αν δεν πίστευε πως υπάρχει αλήθεια. Όσο όμως ο άνθρωπος πιστεύει το αντίθετο έχει το καλύτερο εφόδιο, κι αυτό είναι η ικανότητα ν’ανακαλύπτει την πλάνη…

Όλα έχουν το μυστικό τους. Κι όπου νομίζουμε πως δεν υπάρχει μυστικό, γελιόμαστε. Υπάρχει, αλλά δεν το βλέπουμε. Κι ούτε ένα μυστικό έχει το κάθε πράγμα. Έχει πολλά, αλλά δεν τα δίνει όλα μαζί. Ένα, ένα του τα παίρνουμε ευκολότερα. Απ’τον καιρό, που ούτε υπήρχε ο όρος αλήθεια, ώς τώρα, πόσα μυστικά δεν της πήρε ο άνθρωπος! Ο θησαυρός της όμως είναι μεγάλος. Άμα ξέρουμε τον τρόπο, ή μάλλον τη γλώσσα της και της ζητήσουμε, δεν μας αφήνει έτσι. Το κακό είναι πως μετά από κάθε μυστικό, που μας παραδίνει, αλλάζει γλώσσα και πρέπει να το προσέξουμε, γιατί αλλιώς μάταια της μιλάμε, δεν μας καταλαβαίνει. Πρέπει ν’αλλάξουμε κι εμείς.

Το πρόβλημα, αιώνια επίκαιρο, τόσες φορές λυμένο και πάντα άλυτο.

©Μανώλης Μεσσήνης

Η Έννοια της Πραγματικότητας - ix

2009-08-04T19:14:00.000-07:00

Καταλήγουμε λοιπόν πάλι στον παλιό μας ορισμό με κάποιο ευρύτερο τώρα περιεχόμενο, πως η αλήθεια είναι η ταυτότητα του πνεύματος με τον εαυτό του. Θα πει κανείς ίσως, πως ο εξωτερικός κόσμος και όχι το πνεύμα είναι ο ελεγκτής της αλήθειας, κι αν ο κόσμος αυτός δεν συμφωνεί με το πνεύμα, θα πει πως τούτο τραβά στραβό δρόμο. Δείξαμε πως οι αντιρρήσεις αυτές δεν έχουν νόημα. Γιατί όχι, θα’λεγε κάποιος άλλος, να μην είναι ο εσωτερικός κόσμος ο ελεγκτής του εσωτερικού; Εμείς, καλό μου δαιμόνιο, είπαμε πώς εννοούμε τον εσωτερικό και πώς τον εξωτερικό κόσμο. Στο εργαστήρι της αλήθειας, ο εξωτερικός κόσμος δεν μπαίνει παρά μεταμορφωμένος σε σκέψη, και επομένως εκεί μέσα η σκέψη μόνο με τον εαυτό της έχει να λογαριαστεί και, ας το ξαναπούμε, όταν συμφωνεί η ίδια με τον εαυτό της, ή ταυτίζεται, έχει την αλήθεια. Η αλήθεια δεν είναι σύνδεση δυο κόσμων εκτός αλλήλων κειμένων, αλλά εσωτερική σύνδεση μεταξύ των δημιουργημάτων του νου. Περιττό να τονίσουμε πως, όταν μιλούμε για το πνεύμα, τη σκέψη, δεν έχουμε στον νου μας το πνεύμα, ή τη σκέψη του Α, ή του Β ατόμου.

Το βασικό λάθος της σκέψης το είδαμε. Ξεδιπλώνοντας τον εαυτό της νόμιζε πως εξηγούσε το σύμπαν. Στο ξεδίπλωμα του αυτού της αυτό, αναγκαιότατο για την αναγνώριση του δικού της εδάφους, έπρεπε να προσθέσει τη μετάφραση του εξωτερικού, όπως λέμε, κόσμου, στη γλώσσα της. Αυτή η ασχολία την κράτησε πάλι μονοπωλιακά για αρκετό καιρό. Κι έκανε το δεύτερο λάθος, να παραμελήσει την πρώτη της ασχολία, την αναδίπλωση του εαυτού της. Τώρα η σκέψη μοιράζει τον καιρό της και στα δυο αυτά έργα, που το ένα συμπληρώνει το άλλο. Η σκέψη δεν κομματιάζεται, δεν πολιτεύεται πια. Εργάζεται. Μεταφράζοντας αναδιπλώνεται και αναδιπλώνεται για να μεταφράζει. Τα δυο αυτά είναι τόσο αλληλένδετα που, και όταν ακόμη ο άνθρωπος στους λοξούς δρόμους θέλησε να τα χωρίσει, εργαζόταν και με τα δυο. Παραπάνω χρησιμοποιήσαμε την έκφραση “μετάφραση του εσωτερικού και εξωτερικού κόσμου”. Γιατί βέβαια η εργασία αυτή πρέπει να νοηθεί πλατιά. Και στο εσωτερικό κόσμο μετάφραση γίνεται, γιατί για ν’ αντικειμενικοποιηθεί το πνεύμα, δίνει τον εαυτό του σε τύπους και εκφράσεις. Πολλές μάλιστα απ’αυτές έχουν την αρχή τους στον εξωτερικό κόσμο. Τώρα, ο άνθρωπος σκέφτηκε πάντα την αλήθεια μια και αναλλοίωτη. Μια και αναλλοίωτη; Αν θέλετε ναι, μια και αναλλοίωτη, σε κάθε μετάφραση όμως. Όταν η ταυτότητα του πνεύματος με τον εαυτό του κλονισθεί, τότε αρχίζει η πάλη, η αναθεώρηση του έργου. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως βρισκόμαστε σ’έναν κόσμο που, ευτυχώς, είναι ένα σύστημα εξαρτήσεων, σχετικότητας. Πώς θα είχαμε λοιπόν μια αλήθεια απόλυτη και αιώνια; Το σύστημά μας αυτό, εσωτερικό και εξωτερικό το γνωρίζουμε σιγά – σιγά. Η γνώση μας σ’ένα σημείο αντανακλά στο όλο και η σύλληψη του όλου αντανακλά στο μέρος. Η αλήθεια μας είναι προοδευτική. Ένα πράγμα μάς μένει απόλυτο σε κάθε εποχή. Η συνείδηση πως, ό,τι δεχόμαστε ως αλήθεια, το δεχόμαστε αφού εξαντλήσαμε όλη τη δυναμικότητα του πνεύματός μας και βρήκαμε πως το πνεύμα μας δεν έρχεται σε κανένα σημείο να μας εμποδίσει να το δεχθούμε.

Από την άποψη αυτή ερωτήσεις όπως : θα φτάσουμε την αλήθεια; η αλήθεια είναι μία ή πολλές; δεν έχουν την παλιά τους σημασία. Την αλήθεια την φτάνουμε κι εμείς ατομικά και το πνεύμα γενικά κάθε στιγμή, σε όλη μας τη ζωή, ή καλύτερα δεν τη φτάνουμε απλώς, τη δημιουργούμε. Η αλήθεια λοιπόν δεν είναι μακριά μας, είναι μέσα μας. Κάθε που της ανοίγουμε την πόρτα, βγαίνοντας αφήνει το φιλί της στα χείλη μας. Αναίσθητοι, που δεν το νιώθαμε κι ετοιμαζόμασταν για ταξίδια στην αιωνιότητα. Της δίνουμε τη ζωή μας, την πίστη μας και μας δίνει τη δύναμή της. Είναι η αλήθεια η πιο σπουδαία κοινωνική δύναμη· αυτή περισσότερο από κάθε άλλο χαρακτηρίζει την ανθρώπινη κοινωνία. Την έχουμε πάντα μαζί μας, αλλά και δεν παύουμε να τη ζητάμε. Η εργασία μας πάντα θα πηγαίνει εμπρός, καμιά σκέψη δεν μπορεί να την κάνει να σταματήσει. Το πνεύμα μας, όπου και όποτε του δίνεται ευκαιρία, ή όπου και όποτε τη δημιουργεί, θα τρυπώνει βαθύτερα, θα απλώνει μακρύτερα και ξετυλίγοντας τη νήμα του θα ενώνει, θα συνδέει τα νέα αναμεταξύ τους, τα νέα με τα παλιά. Μόλις δημιουργηθεί χάσμα, μόλις μια σύνδεση σπάσει, το πνεύμα θα απλωθεί προς άλλη ευρύτερη και στερεότερη. Είναι η φύση του τέτοια. Δεν μπορεί να βλέπει δουλειά μπροστά του και να κάθεται, γιατί είναι φιλόπονος και ακάματος εργάτης.

Μου φαίνεται τώρα, καλό μου δαιμόνιο, πως μπορούμε να καταλήξουμε στα εξής συμπεράσματα : 1) Πώς έργο του πνεύματος, πνευματική αποστολή του ανθρώπου, αν προτιμάς, φαίνεται πως είναι η μετάφραση του σύμπαντος, εσωτερικού και εξωτερικού, στη γλώσσα του. 2) Πώς η ενέργεια που το πνεύμα καταβάλλει γι’αυτή τη δουλειά είναι μια ακατάπαυτη ταύτιση με τον εαυτό του, και 3) Πως αλήθεια είναι το εξαγόμενο της πνευματικής αυτής εργασίας κάθε φορά, που ποτέ δεν είναι ούτε μία, ούτε αναλλοίωτη, ούτε αιώνια, μα που μπορεί να την πιστεύουμε πάντα για μία, αναλλοίωτη και αιώνια, ενόσω τη δεχόμαστε.

Είναι βέβαια μια πρόληψη η τέτοια πίστη, μια ψυχολογική αδυναμία, που ζητά μια αλλόκοτη αιωνιότητα για τον άνθρωπο και το έργο που βγαίνει απ’τα χέρια του και που βλάπτει, όταν στέκεται εμπόδιο στην ελεύθερη λειτουργία του πνεύματός μας. Αντ’αυτού, ο άνθρωπος, βαθαίνοντας στο νόημα της αλήθειας, πρέπει να την παίρνει για εκείνο που πραγματικά είναι : μια πνευματική σχέση, ή το σύνολο των πνευματικών σχέσεων, που δεχόμαστε, όσο καμιά νέα ακτίνα δεν έρχεται να μας δείξει, να μας πείσει, πως οι σχέσεις αυτές δεν έχουν το χρώμα που τους δίνουμε.

Ένας κοινωνιολόγος ίσως θα έλεγε : “έχω την αλήθεια όταν έχω τη συνείδηση, πως το πνεύμα μου καταλήγει στην ίδια σκέψη με το δικό σου και με όλων γενικά, πάνω στο ίδιο ζήτημα”. Ο δεσμός αυτός είναι βέβαια πολύ δυνατός. Δίνει στην αλήθεια δύναμη, ίσως και περισσότερη απ’όση πρέπει, αλλά της αφαιρεί την ευκαμψία, που χρειάζεται για να παραχωρεί τη θέση της στο νέο. Έρχεται απ’έξω κι όχι από την ουσία του πράγματος. Έπειτα, πολλές φορές, βλέπουμε και τον μελετητή και τον καλλιτέχνη και τον φιλόσοφο να μας παρουσιάζουν το δημιούργημά τους σε μια μορφή τόσο νέα, που κανείς άλλος εκτός απ’τον δημιουργό δεν του αναγνωρίζει αξία καλλιτεχνική, ή αλήθεια. Τι ρόλο παίζει τότε η συμφωνία των πνευμάτων; Το νέο βγήκε από το σπάσιμο της συμφωνίας, και μάλιστα το απότομο σπάσιμο. Ο επιστήμονας, οδηγημένος από την παρατήρηση και το πείραμα, ο φιλόσοφος από τη μελέτη και τον στοχασμό, και οι δυο τους από την αμφιβολία, πολλές φορές χαλούν την ένωση, κόβουν έναν κρίκο της αλυσίδας των δεσμών με τους οποίους το πνεύμα έχει σφιχτοδέσει το σύμπαν νοητικό και πραγματικό, χωρίζουν πράγματα συνδεδεμένα και ανακαλύπτουν νέα ασύνδετα. Αμέσως μετά, ή ταυτόχρονα –οι δυο αυτές ενέργειες του πνεύματός μας ακατάπαυτα συμβαδίζουν και συνυπάρχουν– αρχίζει η δουλειά, που θα μας φέρει στη νέα ένωση, στη σύνδεση, που πιο πλατιά και πιο λεπτή πρέπει να είναι τούτη τη φορά. Έτσι η αλήθεια δεν έχει ανάγκη από εξωτερικές βοήθειες και γνωρίσματα, όπως η συμφωνία των πολλών. Της φτάνει η εσωτερική πνευματική αναγκαιότητα, που τη διέπει, όταν η σκέψη οικοδομεί υπακούει μόνο στον λόγο.

Μοιάζει η πνευματική εργασία με μια αρμονία πολύτροπη, που ολοένα πλουτίζεται και ποτέ δεν σταματά, γιατί ποτέ δεν είναι τελειωμένη. Το σπάσιμο της ένωσης δεν είναι χάλασμα της αρμονίας, αντίθετα είναι ένας μουσικός φθόγγος, που αναγγέλλει την αλλαγή του μουσικού θέματος. Αρμονία λοιπόν. Αν, καλό μου δαιμόνιο, ήταν κοντά μας ο Πυθαγόρας πολύ θα μπορούσε να μας βοηθήσει στην ανάπτυξη του σημείου αυτού. Μα θαρρώ πως δεν έχει ο καθένας μας παρά να σκύψει προσεκτικά μέσα του για ν’ακούσει και να νιώσει τον ρυθμό της αλήθειας, που αιώνια γίνεται, ποτέ δεν σταματά, μα και ποτέ δεν τελειώνει.

Ώστε θα μου πει κανείς 2+2=4 δεν είναι μια αιώνια αλήθεια; Είναι! Μέσα σε ορισμένο πλαίσιο προϋποθέσεων όμως. Κι όχι μόνο αυτή μα και άπειρες άλλες. Όταν όμως λέμε πως η αλήθεια δεν είναι μία, ούτε αναλλοίωτη, ούτε αιώνια παίρνουμε την αλήθεια ως σύνολο, τη μετάφραση στο σύνολό της. Και δεν μπορούμε να βεβαιώσουμε τίποτα από αυτά για τη μετάφρασή μας, γιατί δεν είμαστε στο τέλος του έργου μας κι ούτε θα φτάσουμε ποτέ.

Σ’ακούω, δαιμόνιο, τι θέλεις να πεις;

«Μίλησες για πλαίσιο προϋποθέσεων».

Εξηγούμαι· όταν λέμε αιώνιο εννοούμε κάτι, που μένει στον αιώνα το ίδιο με τον εαυτό του. Πρώτη προϋπόθεση λοιπόν, κοινή σε όλα τα δημιουργήματα του πνεύματος, ότι ζουν, αν επιτρέπεται η έκφραση αυτή, στη σφαίρα της αιωνιότητας. Έρχονται έπειτα οι ειδικές προϋποθέσεις για κάθε κύκλο αιώνιων αληθειών. Εδώ π.χ. στο 2+2=4 έχω υπόψη μου, πως βρίσκομαι μέσα σε ορισμένο αριθμητικό σύστημα, δημιουργημένο κατά ορισμένο τρόπο από το πνεύμα και με ορισμένο περιεχόμενο.

«Και μια άλλη ερώτηση. Αφού έχουμε αιώνιες αλήθειες τότε τι βασανιζόμαστε; Δεν έχουμε παρά να δούμε τι είναι αυτό που ονομάζουμε αιώνια αλήθεια και να το ορίσουμε. Αυτό θα είναι η αλήθεια».

Μα, καλό μου δαιμόνιο, το ζήτημα δεν είναι όπως λες. Όταν ο άνθρωπος αισθάνθηκε ορισμένες επιτακτικές ανάγκες επικοινωνίας, σοφίστηκε τη γραφή. Βρήκε τα φωνητικά αυτά σύμβολα κι έτσι μπορούσε να στέλνει τη σκέψη του και τα αισθήματά του μέσα σ’έναν φάκελο. Κι όταν άρχισαν να τον ζώνουν απορίες, για να τις λύσει, πάλι ανάλογο πράγμα σοφίστηκε. Δημιούργησε ένα αλφάβητο του πνεύματος, που όλο το τελειοποιεί και το συμπληρώνει. Πώς μπορεί να ξέρει ο έμπορος πόσο εμπόρευμα του βρίσκεται, αν δεν έχει ένα μέτρο πάντα ίδιο; Ένα μέτρο πάντα το ίδιο, αυτές είναι οι αιώνιες αλήθειες. Χωρίς αλφάβητο δεν μπορούμε να μιλήσουμε για γραφή και χωρίς αιώνιες αλήθειες δεν μπορούμε να μιλήσουμε για αλήθεια. Κι όπως τα γράμματα δεν κάνουν τη γλώσσα, ούτε και οι αιώνιες αλήθειες την αλήθεια· είναι μόνο τα καλούπια μες στα οποία θα χυθεί η γλώσσα και η αλήθεια. Τα καλούπια αυτά είναι : 1) τα πλάσματα του νου, όπως π.χ. οι αριθμοί και οι μεταξύ τους σχέσεις και 2) τα άμεσα δεδομένα των αισθήσεων και της εμπειρίας. Αυτά είναι οι αιώνιες αλήθειες, το υλικό δηλαδή με το οποίο το πνεύμα κτίζει την αλήθεια, ερμηνεύει δηλαδή τον κόσμο, απαντά στα προβλήματα που το απασχολούν. Τώρα όπως το κάθε γράμμα σε ορισμένη θέση παίρνει το νόημά του, έτσι και οι αιώνιες αλήθειες την πληρότητά τους τη φτάνουν, όταν, αφού ετοιμαστούν στο εργαστήρι της αναδίπλωσης του πνεύματος, χυθούν στην πνευματοποίηση του σύμπαντος. Σκέφτομαι αυτή τη στιγμή τι αξία θα’χε η βάρκα ενός ψαρά, όσο τέλεια κατασκευασμένη, που ερωτευμένος απ’την τελειότητά της, θα εξακολουθούσε ακατάπαυστα να τη θαυμάζει και να την περιποιείται και θ’αρνιόταν επίμονα να τη ρίξει στη θάλασσα. Η βάρκα τέλεια κατασκευασμένη, αφάνταστα τέλεια, μα δεν θα έπιανε λέπι ποτέ. Ο καλός όμως ψαράς, ο πραγματικός ψαράς τη βάρκα του τη ρίχνει με μαεστρία στη θάλασσα και δεν αργεί να χαρεί το αποτέλεσμα της εργασίας του. Κάποτε κάποιος μυτερός, πολύ μυτερός βράχος λίγο κάτω απ’την επιφάνεια της θάλασσας, του σκίζει τα πλευρά της βάρκας. Πρώτη φορά ταξιδεύει σ’εκείνα τα νερά. Ο ψαράς μας τότε μελετά προσεκτικά εκείνη την περιοχή και βρίσκει τον τρόπο τα ταξιδεύσει καλύτερα και πιο ασφαλέστερα. Ο μυτερός βράχος δεν θα είναι πλέον εμπόδιο στο ταξίδι του. Κι άλλοτε πάλι και μόνο ο βασανισμός του ζητήματος μες στο πνεύμα, κάτω απ’τον πόθο να φτάσει το καλύτερο, οδηγεί τον ψαρά σε νέες τελειοποιήσεις της τεχνικής του.

Πότε ο άνθρωπος θα κάνει την αναγνώριση του εαυτού του και θα δεχθεί πως είναι πνεύμα; Τότε και μόνο τότε θα ξημερώσει η μεγάλη μέρα για τον άνθρωπο και τότε θα βάλει γερά θεμέλια ανώτερου πολιτισμού.

Ωστόσο, καλό μου δαιμόνιο, ας μη γλιστρήσουμε στην ολισθηρή πλαγιά των ονειροπολήσεων. Ώρα είναι να κλείσουμε τη συζήτηση, για την αλήθεια. Όχι τάχα γιατί νομίζω πως το θέμα εξαντλήθηκε –το είπαμε πως η πνευματική εργασία σε κανένα σημείο δεν εξαντλείται ποτέ–, μα γιατί θαρρώ, αρκετά δείχτηκε η κατεύθυνση προς την οποία πρέπει να οδηγήσουμε το πνεύμα μας, όταν θέλουμε να συλλάβει το νόημα της αλήθειας, νόημα όσο βαθύ και ευρύ το επιτρέπει το ώς σήμερα πνευματικό έργο του ανθρώπου. Σημασία έχει να έχουμε τέτοια ιδέα για την αλήθεια, που να μην μας εμποδίζει να βρίσκουμε τ η ν α λ ή θ ε ι α. Μια τέτοια ιδέα μόνο από αντίληψη του πνευματικού έργου του ανθρώπου σαν αυτή που δώσαμε μπορεί να πηγάσει.

©Μανώλης Μεσσήνης

Η Έννοια της Πραγματικότητας - viii

2009-01-16T19:22:00.000-08:00

Στο ζήτημα της αλήθειας πάλι πόσα είδωλα μας περίμεναν! Η αλήθεια υπάρχει έξω από μας. Η αλήθεια μία και αιώνια και απόλυτη είναι σ’έναν υπερκόσμιο κόσμο. Η αλήθεια μία και απόλυτη είναι μες στο σύμπαν. Γύρω απ’όλ’αυτά τα ζητήματα πόσοι και πόσοι μαχητές ακάματοι δεν ξόδεψαν τη φωτιά της ζωής τους! Όχι βέβαια άσκοπα. Κάθε άλλο. Στο βάθος όμως, μου φαίνεται, πως κι εδώ η πλάνη είναι ανάλογη με την πλάνη στο ζήτημα του πνεύματος. Η αλήθεια υπάρχει έξω από μας; Έξω από μας ως τι, καλό μου δαιμόνιο; Ως άτομα; Έξω από μένα π.χ., όταν μιλώ εγώ ως άτομο; Και βέβαια υπάρχει έξω από μένα, όταν μιλώ ως άτομο. Ευτυχώς υπάρχει. Αν εγώ, ενώ είναι μέρα, διασχίζοντας τον δρόμο, φώναζα : “ε, εσείς, είναι νύχτα, γιατί δεν ανάβετε τα φώτα;” Θα γελούσε ο κόσμος και θα με ρωτούσε : “από ποιο μεθύσι γυρίζεις φίλε μου;” Υπάρχει όμως η αλήθεια έξω από μένα ως πνεύμα, ένα ον δηλαδή που όπλο του έχει τη σκέψη, που είναι μια σκέψη; Υπάρχει έξω από τη σκέψη, έξω από το πνεύμα; Σκεφθήκαμε άραγε καλά τι θα πει έξω από μένα ως σκέψη; Αν η αλήθεια είναι έξω από μένα ως σκέψη, έξω από τη σκέψη δηλαδή, τι είναι τότε; Μπορείς να μου πεις, καλό μου δαιμόνιο, καμιά αλήθεια που να μην είναι σκέψη; Ασφαλώς όχι. Ώστε κάθε αλήθεια είναι σκέψη. Θα μου πεις : “και κάθε σκέψη είναι αλήθεια;” Βέβαιο πως δεν είναι, και εδώ ακριβώς είναι η δυσκολία, γιατί αλλιώς θα λέγαμε απλούστατα, αλήθεια είναι η σκέψη και η σκέψη είναι αλήθεια.

Οπωσδήποτε βέβαιο είναι για την ώρα πως η αλήθεια δεν υπάρχει έξω από μένα ως σκέψη. Φανερό λοιπόν πως πρέπει να ζητηθεί μέσα σ’εμένα ως σκέψη. Μ’άλλα λόγια λέμε τούτο : υπάρχει αλήθεια διότι υπάρχει πνεύμα. Αφαίρεσε το πνεύμα από το σύμπαν, αν μπορείς, τι μένει; Είναι περιττό να επιμένει κανείς σ’αυτό το σημείο. Η αφαίρεση άλλωστε δεν μπορεί να γίνει. Όλα μπορεί να τα εξετάσει το πνεύμα, αφού τεθεί όμως πρώτα το ίδιο. Άμα του πεις ν’αφαιρέσει τον εαυτό του έχει κάθε λόγο να μη σε καταλαβαίνει.

Όπως το πνεύμα λοιπόν, έτσι και η αλήθεια δεν υπάρχουν ως οντότητες. Το πνεύμα, είπαμε, είμαι εγώ ως πνεύμα. Είπαμε ακόμα το ρήμα “είμαι” δεν σημαίνει εδώ ό,τι και στ’αντικείμενα και πως πρέπει να εμβαθύνουμε στο νόημα των πραγμάτων για να μη γινόμαστε θύματα της γλώσσας. Όταν το ρήμα “είμαι” το λέμε για μια πέτρα, για ένα φυτό, για ένα ζώο, πόσο διαφορετικά κιόλας πράγματα δηλώνουμε! Πόσο διαφορετικό νόημα πρέπει να πάρει το ρήμα “είμαι”! Μα όταν το λέμε για τον εαυτό μας ως πνεύμα, ας προσέξουμε. Απομάκρυνε απ’τον εαυτό σου κάθε έννοια ύλης, τόπου και χρόνου, αν είναι ανάγκη, δες ότι αυτό το “είμαι” αυτή τη στιγμή βλέπει απέναντί του τρεις ανθρώπους, ότι σκέφτεται πως οι τρεις γωνίες κάθε τριγώνου κάνουν δυο ορθές, ότι από’δώ ώς εκεί υπάρχει απόσταση κ.τ.λ. Όταν δεις όλ’αυτά και τα σκεφθείς βαθιά, τότε θα καταλάβεις τι θα πει “είμαι πνεύμα” και “το πνεύμα υπάρχει”.

Το ίδιο και η αλήθεια. Μην απλώνεις το χέρι σου δεν θα την πιάσεις πουθενά. Δες, καλό μου δαιμόνιο, τι είπαμε πριν λίγο : αυτό το “είμαι” βλέπει αυτή τη στιγμή δύο, τρεις, πέντε ανθρώπους, σκέφτεται… Σ’αυτή την εργασία του πνεύματος θα δεις τι είναι αλήθεια. Τι είναι λοιπόν; Τόσες φορές τη ρωτήσαμε ώς τώρα και ή μας γέλασε, ή δεν καταδέχθηκε να μας απαντήσει. Μήπως δεν καταλαβαίνουμε τη γλώσσα της;

Σ’ακούω, καλό μου δαιμόνιο, τι θέλεις να πεις;

Θέλω να πω, φίλε μου, ότι δεν βρισκόμαστε μακριά από το απάνεμο λιμάνι, που γυρεύουμε. Κι εκείνο που πρέπει να μας ανησυχεί είναι, όχι πως είμαστε τάχα μακριά, αλλά μήπως ίσα – ίσα βιαστήκαμε να φτάσουμε και μήπως από τη βιάση μας γλιστρήσουμε σε κανένα φανταστικό λιμάνι, ξελογιασμένοι από το άσμα ποιος ξέρει ποιας Σειρήνας.

Ποιάς άλλης απ’την Πλάνη; Οι στοχασμοί σου, δαιμόνιο, κυκλώνουν και τον δικό μου τον λογισμό. Ωστόσο μου φαίνεται πως άφησα τη σκέψη μου να στραφεί παντού και κράτησα γερά το τιμόνι στα χέρια μου. Η προσοχή μου τόσο πιο εντατική ήταν, όσο ένοιωθα, πως τα μάτια σου με κύκλωναν και πως η σκέψη σου, λεπίδι κοφτερό, θα ριχνόταν με ορμή να σκίσει κάθε σκιά που θα’ριχναν τα λόγια μου. Γι’αυτό και περισσότερο πιστεύω ακόμα, πως δεν παραστρατήσαμε. Μα κι αν σε φανταστικό λιμάνι γλιστρήσουμε, δεν θ’αργήσουμε να το καταλάβουμε. Ταξιδευτές ώσπου να βρούμε το λιμάνι που ζητάμε… αν πάντα στα σωστά ζητάμε πραγματικό λιμάνι και δεν τρέχουμε πίσω από χίμαιρες.

Για την ώρα πραγματικά, όπως είπες κι εσύ δαιμόνιο, δεν είμαστε μακριά. Θα’θελα όμως, κάτι να πω ακόμα, που θα’ριχνε αρκετό φως στον δρόμο μας : τι είναι για το πνεύμα το σύμπαν; Ένα πράγμα μπορεί για πάντα άπιαστο στην ουσία του, που το πολιορκεί όμως και το περιζώνει με αμέτρητες σχέσεις και διαπιστώσεις. Όλες αυτές οι σχέσεις και διαπιστώσεις είναι πνευματικές έννοιες, δημιουργήματα του πνεύματος, η γλώσσα του. Απόσταση, επίδραση, αιτία, αποτέλεσμα, αριθμός, γεωμετρικό σχήμα κ.τ.λ. να, η γλώσσα του πνεύματος. Όλη μας την πνευματική ύπαρξη την ξοδεύουμε προσπαθώντας να μεταφράσουμε σ’αυτή τη γλώσσα το βιβλίο του σύμπαντος, εσωτερικού και εξωτερικού. Η μετάφραση, με τις ανάγκες που παρουσιάζει, μας δίνει αφορμή και να πλουτίσουμε το λεξικό μας και να το αναθεωρήσουμε πολλές φορές. Είναι μια μετάφραση, που όλο προχωρεί και ποτέ δεν τελειώνει, κι όμως κάθε στιγμή είναι έτοιμη. Μπορεί να σκεφθεί κανείς μια στιγμή της ζωής του, που να μην κρατούσε στο χέρι μια μετάφραση του σύμπαντος έτοιμη; Με πολλά ναι και με λίγα όχι, με όλο ναι και χωρίς όχι και αντιστρόφως; Η μετάφραση βέβαια αυτή μπορεί να μην του άρεσε, να μην ήταν δική του, καμωμένη με τον δικό του ιδρώτα, την κρατούσε όμως και ήταν έτοιμη. Χωρίς αυτό να εμποδίζει βέβαια να κρατά, άλλη στιγμή, μια νέα μετάφραση, με μια μικρή ή μεγάλη διόρθωση.

Το σύμπαν μπροστά μας και μέσα μας, τα μάτια μας ανοικτά, η μετάφραση κάθε στιγμή έτοιμη, ποτέ όμως τελειωμένη. Ρώτησε έναν καλλιτέχνη αν θεωρεί το έργο του τελειωτικά τελειωμένο. Ποτέ. Έτοιμο ναι, τελειωμένο όχι. Τη στιγμή ακριβώς που βάζει την τελευταία του πινελιά, που γράφει την τελευταία του λέξη, ή και πριν ακόμα τελειώσει, βλέπει, πως πρέπει ν αρχίσει πάλι απ’την αρχή. Όχι φυσικά για να κάνει το ίδιο έργο, μα για να εξωτερικέψει την ψυχή του μες στα νέα καλούπια, στα οποία τον οδηγεί ο στοχασμός και η συγκίνηση, που γεννήθηκαν μέσα του από το νόημα του έτοιμου έργου. Αυτός είναι ο πραγματικός καλλιτέχνης, που αδιάκοπα ξεπερνιέται, και που η ζωή του είναι μια ακατάπαυτη αναδημιουργία. Δεν είναι διαφορετικός ο ρυθμός του δρόμου που μας απασχολεί τώρα. Η έτοιμη μετάφραση που κάθε στιγμή κρατά το πνεύμα μου, το πνεύμα σου, το πνεύμα του, αντιπροσωπεύει αυτό που ονομάζουμε αλήθεια. Η μόνη εγγύησή της είναι, πως αυτό που δέχομαι, το δέχομαι ως πνεύμα, μπορώ λοιπόν και να το διατυπώσω στη γλώσσα του πνεύματος. Είναι κάτι που δεν το αισθάνομαι, αλλά το σκέφτομαι, επομένως το ανάγω σε καθολικούς τύπους και έτσι μπορώ να γίνω αντιληπτός απ’όλα τα πνεύματα και να υποβάλω το έργο μου στον έλεγχό τους. Η μετάφρασή μου είναι ένα πνευματικό έργο. Εδώ είναι ο καθολικός της χαρακτήρας. Όσο για τη σφραγίδα της αιωνιότητας, που τόσο μας απασχόλησε, τι άλλο να’ναι από τη μορφή της την πνευματική, που κάνει ώστε μια που διατυπώθηκε σε μια μετάφραση του σύμπαντος να παίρνει, μαζί με την καθολικότητα, και την αιωνιότητα του πνευματικού έργου, όχι με την έννοια πως κάθε πνεύμα μπορεί να την έχει κτήμα του, να μπαίνει στο νόημά της, όταν τη χρειάζεται, όταν τη συναντά; Είπαμε η μετάφραση τελειωμένη δεν είναι ποτέ. Το ίδιο φυσικά και η αλήθεια. Εγγύησή της η συμφωνία του πνεύματος ως πνεύμα, όσο την αναγνωρίζει και δεν αλλάζει τη μετάφραση. Εδώ ταιριάζει να ξαναθυμηθούμε τον ορισμό που δώσαμε στην αλήθεια. Την είπαμε ταυτότητα του πνεύματος με τον εαυτό του. Αν θυμηθούμε επίσης, ότι δεχθήκαμε, πως το πνεύμα δεν βλέπει στο σύμπαν παρά ένα σύνολο πνευματικών σχέσεων, ότι επομένως το μεταφράζει σε σκέψη, θα μπορέσουμε ίσως να δούμε με περισσότερο φως τώρα τον ορισμό εκείνο. Η σκέψη προχωρώντας αναθεωρείται συνεχώς. Καθετί που είτε για πρώτη φορά το συναντά, είτε το ανασέρνει από την αποθήκη της, το εξετάζει καλά – καλά πρώτα το ίδιο. Τι θα πει τώρα το εξετάζει; Κάνει τον ίδιο δρόμο που είχε κάνει για την απόκτησή του, επαναλαμβάνεται λοιπόν, ή κάνει άλλο δρόμο που πρέπει να τη βγάλει στο ίδιο σημείο, αν αυτό είναι ορθό. Έπειτα αυτό το κάτι το εξετάζει ως προς τ’άλλα της κτήματα.

Πρέπει ανάμεσα σε όλα, να βασιλέψει αρμονία. Όταν αυτό το επιτύχει, έχει την ταυτότητα. Από όπου κι αν αναχωρήσει, οποιοδήποτε δρόμο κι αν ακολουθήσει η σκέψη, είτε εξετάζοντας κάτι απόλυτα, είτε εν σχέση προς τ’άλλα, αναδιπλώνεται και ταυτίζεται. Και όταν δέχεται αυτή την αναδίπλωση και ταύτιση, έχει την αλήθεια. Όταν αυτό δεν συμβαίνει, δεν έχει την αλήθεια. Τούτο μόνο ξέρει τότε, ότι αυτό που έχει μπροστά της δεν μπορεί να το ονομάσει αλήθεια. Αυτό όμως δεν παύει να την ενδιαφέρει. Ίσα – ίσα η σκέψη εκεί ρίχνεται με περισσότερο πείσμα, γιατί θέλει παντού να κάνει να βασιλέψει η συμφωνία, σ’όλο το βασίλειό της. Επαναλαμβάνεται λοιπόν και αναθεωρείται ακατάπαυτα και δεν ησυχάζει παρά μόνο άμα βρει δρόμο να ταυτιστεί.

©Μανώλης Μεσσήνης

Φιλότεχνοι

2008-11-30T08:59:00.000-08:00

Ό,τι ισχύει για τους καλλιτέχνες, που δημιουργούν, ισχύει και για τους φιλότεχνους. Δεν μπορεί ο οποιοσδήποτε να καταλάβει την τέχνη. Ούτε και είναι ο καθένας ικανός να κρίνει ένα έργο τέχνης μόνο και μόνο γιατί «έτσι τ’αρέσει». Χωρίς καλλιτεχνική παιδία δεν είναι δυνατή καμία καλλιτεχνική κρίση.

Η πείρα δείχνει, πως εκείνοι οι άνθρωποι που ασχολούνται πολύ και από πολύ καιρό και συστηματικά με το να διαβάζουν ποίηση, να βλέπουν ποικίλα θεάματα, ν’ακούν μουσική, είναι πολύ πιο ικανοί να κρίνουν ένα έργο τέχνης, απ’όσους δεν ασχολούνται. Και όσοι, μάλιστα, συζητούν γι’αυτά, συγκρίνοντας τις ιδέες τους με τις ιδέες των άλλων, προσπαθώντας να καταλάβουν γιατί συμφωνούν ή διαφωνούν, αυτοί γίνονται ακόμα ικανότεροι. Και τούτο γιατί έχουν πλουτίσει και την ευαισθησία και τη γνώση τους.

Αλλά και κάτι ακόμα περισσότερο : Εφόσον η ζωή και η φύση αντιπροσωπεύονται, πάντοτε, σε κάθε έργο τέχνης, εξυπακούεται πως εκείνοι που έχουν μεγάλη πείρα απ’τη ζωή και τη φύση είναι πιο εξοπλισμένοι να καταλάβουν τα έργα τέχνης. Ευαισθησία και κουλτούρα συμπληρώνουν η μία την άλλη. Η ευαισθησία είναι η κοινή βάση επάνω στην οποία ανθίζουν οι ιδέες και ταυτόχρονα πλουτίζεται απ’τις ιδέες. Χωρίς ιδέες δεν μπορεί ν’αναπτυχθεί και να καλλιεργηθεί η ευαισθησία, αλλά και καμία καλλιτεχνική κρίση δεν είναι δυνατόν να γίνει με τις ιδέες μόνο. Όταν υπερέχει η ευαισθησία, η κατανόηση γίνεται αόριστη και ασυνάρτητη. Όταν υπερέχουν οι ιδέες, τότε χάνεται η θέα της ίδιας της πραγματικότητας.

Οι φιλότεχνη έχουν και αυτοί τον δικό τους συναισθηματικό και πνευματικό κόσμο, και γι’αυτό προσμένουν και δέχονται, όπως γράφει και ο Παπανούτσος, απ’το έργο των καλλιτεχνών την αληθινή λυτρωτική συγκίνηση : κάτι απ’τον εαυτό τους, μια στιγμή της δικής τους ζωής ξαναβρίσκουν μέσα στο καλλιτέχνημα, και αυτή η «εκλεκτική συγγένεια», είναι που τους δένει μαζί του, με αγάπη και θαυμασμό.

Η συγκίνηση, που προκαλείται απ’την επικοινωνία του ανθρώπου με το έργο τέχνης, μολονότι με την ενέργεια και την ένταση των συναισθημάτων που απεικονίζει, επιδρά στη βούληση των ανθρώπων σε μεγάλο βαθμό, εξαρτάται απ’την αισθητική ικανότητα, απ’την ψυχοσύνθεση και τη συνείδηση του θεατή – αναγνώστη – ακροατή.

Συνεπώς, ενώ δεν μας επιτρέπεται ν’αγνοούμε την αντικειμενική επίδραση των έργων της τέχνης, των εικόνων που δημιουργούν οι καλλιτέχνες στον άνθρωπο, δεν μπορούμε ν’αμφισβητήσουμε, αφετέρου, και τη σχετική ανεξαρτησία στην υποκειμενικότητα του φιλότεχνου : στις αντιλήψεις, τα γούστα, τα αισθήματα, την ιδεολογία. Είναι, συνεπώς, ώς ένα σημείο, αντικειμενικά σωστή.

Αλλά και κάτι περισσότερο απ’αυτό : ό,τι ισχύει για τους καλλιτέχνες και τους φιλότεχνους, θα μπορούσε να πει κανείς, ότι ισχύει και για το ευρύτερο κοινό, γι’αυτόν ή εκείνο τον λαό, για τούτη ή εκείνη την κατηγορία ανθρώπων, για τούτη ή εκείνη τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή. Άλλωστε, κάθε έργο τέχνης, εφόσον δημιουργείται μέσα σε μια κοινότητα ανθρώπων αντικατοπτρίζει σ’αυτό, κατά κάποιον τρόπο, τις διαθέσεις, τα ιδεώδη, τα διανοητικά ρεύματα και τις ψυχικές καταστάσεις της, δεν είναι δυνατόν, παρά να παρουσιάζει ευρύτερο ενδιαφέρον από πολλές απόψεις, όχι μόνο αισθητικές, αλλά και εξωαισθητικές. Δεν πρέπει να ξεχνάμε, πως το περιεχόμενο, σε σχέση με τη μορφή του έργου, έρχεται πρώτο. Γι’αυτό και απ’τα διάφορα δημιουργήματα των καλλιτεχνών, εκείνα που τους αναδεικνύουν και τους απαθανατίζουν, εκείνα που συνταυτίζονται με τ’όνομά τους, εκείνα που μένουν στην ιστορία, είναι όσα παρουσιάζουν την ωραιότερη, αλλά και την πιο αληθινή απεικόνιση της πραγματικότητας, λ.χ. : “Ε.Α. Πόε, με το Κοράκι”. “Μπαλζάκ, με την Ανθρώπινη Κωμωδία”. “Δάντης, με τη Θεία Κωμωδία”. “Β. Ουγκώ, με τους Άθλιους”. “Φλομπέρ, με τη Μαντάμ Μποβαρύ”. “Γκόγκολ, με τις Νεκρές Ψυχές”. “Μπετόβεν, με την 9 Συμφωνία”. “Χαλεπάς, με την Κοιμωμένη”. κ.λ.π.

Όλοι αυτοί και αναρίθμητοι άλλοι καλλιτέχνες (συγγραφείς, μουσικοί, ζωγράφοι, γλύπτες κ.α.) δημιούργησαν και άλλα σημαντικά έργα τέχνης. Ίσως, μάλιστα, μερικά άλλα τους να είχαν δουλευτεί περισσότερο, να ήταν φτιαγμένα με ανώτερη τεχνική. Και όμως «ήρθαν σε δεύτερη μοίρα», για τον πολύ κόσμο, ίσως, και να ξεχάστηκαν. Γιατί μόνο αυτά, που τους ανέδειξαν σαν καλλιτέχνες, και πάλι για τον πολύ κόσμο, έμειναν. Και τούτο γιατί αυτά μπόρεσαν ν’αποδώσουν πιστότερα τη ζωή… Μόνο αυτά απεικόνισαν αληθινά την πραγματικότητα. Μόνο αυτά συνέλαβαν κι εξέφρασαν σωστά το αιώνιο, το ανθρώπινο. Γιατί αυτά διερμήνευσαν πλαστικά εκείνο που ακαθόριστα ο άνθρωπος είχε στον νου του και στην καρδιά, εκείνο που ζητούσε ν’ακούσει. Γι’αυτό και αυτά, ιδιαίτερα, αγάπησε ο κόσμος.

©Μανώλης Μεσσήνης

Καλλιτέχνης και Επιστήμονας

2008-11-30T08:55:00.000-08:00

Αν και υπάρχει και είναι μάλιστα απαραίτητη η επιστήμη στην τέχνη και η τέχνη στην επιστήμη, εν τούτοις άλλη είναι η περιοχή της τέχνης και άλλη της επιστήμης. Η κάθε μια αντανακλά με τον δικό της τρόπο την πραγματικότητα, γιατί η κάθε μια έχει τις δικές της ιδιομορφίες, τις δικές της ξεχωριστές νομοτέλειες ανάπτυξης. Αλλιώς ερευνά και εργάζεται ο καλλιτέχνης και αλλιώς ο επιστήμονας. Καλλιτέχνης χωρίς εξαιρετική συγκινησιακή ευαισθησία δεν υπάρχει. «Αίσθημα είναι το παν», είπε ο Γκαίτε. Ενώ ο επιστήμονας, αντίθετα, δεν πρέπει να διακρίνεται για εξαιρετική συγκινησιακή ευαισθησία. Ο καλλιτέχνης πρέπει να νιώθει κάθε τι, που αντικρίζει η ματιά του, να συγκινείται και να χαίρεται, να θλίβεται και να αγανακτεί. Ενώ ο επιστήμονας, αντίθετα μελετά το αντικείμενό του, τη φύση λ.χ. σαν φύση, χωρίς να ενδιαφέρεται για την υποκειμενική του σχέση με τη φύση. Αγωνίζεται ν’αποκαλύψει μια άγνωστη πτυχή του σύμπαντος, ένα μυστικό της φύσης, μια νέα ουσία, μια νέα θεωρία άσχετα απ’την προσωπική του τοποθέτηση.

Το αντικείμενο της εργασίας ή του ταλέντου και του επιστήμονα απεικονίζει και αυτό κατά κάποιον τρόπο, σωστό ή λαθεμένο, την αντικειμενική πραγματικότητα. Δεν την απεικονίζει, όμως, μεταπλασμένη όσο και μεγάλο ταλέντο να έχει κι οσοδήποτε να κινητοποιείται η προσωπικότητά του. Αντίθετα, την απεικονίζει όσο μπορεί πιο πιστή, πιο ακριβή, πιο αποδεικτική. Γι’αυτό και το επιστημονικό έργο πρέπει να φέρνει μόνο τη σφραγίδα της αντικειμενικότητας.

Για να δημιουργήσουμε τη μέθοδο έρευνας πρέπει να γνωρίζουμε πώς είναι δυνατόν να προκληθεί αυτό που πρέπει να ερευνήσουμε, πώς να το αντικαταστήσουμε, με τι να το συγκρίνουμε, από ποιες συνθήκες εξαρτάται, τι μπορεί να μας δείξει την ορθότητα ή το λαθεμένο της υπόθεσης που κάνουμε. Ο επιστήμονας πρέπει, συνεπώς, να σταθμίζει με τη μεγαλύτερη αντικειμενικότητα τα δεδομένα της επιστημονικής του εργασίας. Έτσι εργάστηκαν ο Αϊνστάιν, ο Παβλόφ, ο Νεύτων και δημιούργησαν τις θεωρίες : τις σχετικότητας ο πρώτος, των εξαρτημένων αντανακλάσεων ο δεύτερος, και ο τρίτος αποκάλυψε τον νόμο της παγκόσμιας έλξης. Επάνω στην ίδια βάση εργάζονται όλοι οι επιστήμονες – ερευνητές.

Και οι δύο, βέβαια, ο καλλιτέχνης και ο επιστήμονας, ανακατατάσσουν τα στοιχεία της φύσης. Αλλά τα στοιχεία αυτά, δεν πρέπει να ξεχνάμε πως βρίσκονται πάντοτε σε συνεχή εξέλιξη, μεταβολή, τροποποίηση. Η διαφορά, όμως, δεν βρίσκεται σ’αυτό. Βρίσκεται, κυρίως, στον “τρόπο”, στον χαρακτήρα της ανακατάταξης. Και οι δύο –καλλιτέχνης και επιστήμονας– έχουν οξυδέρκεια και παρατηρητικότητα. Έχουν και πάθος και έμπνευση. Αλλά ο καλλιτέχνης ανοίγει όλους τους «πόρους» της ευαίσθητης ιδιοσυγκρασίας της προσωπικότητάς του, για να μπει ο κόσμος και να βγει από εκεί, έπειτα, πνευματικά μεταπλασμένος. Να βγει το αντικείμενο του μόχθου και του ταλέντου του. Ενώ ο επιστήμονας δεν έχει «πόρους». Κι αν έχει δεν τους χρησιμοποιεί στην έρευνά του από φόβο μήπως θολώσουν την πεντακάθαρη αντικειμενικότητά του. Και οι δύο σκέφτονται και φιλοσοφούν. Όλοι οι μεγαλοφυείς της τέχνης ήταν άνθρωποι με διεισδυτική σκέψη (Λεονάρντο ντα Βίντσι, Σαίξπηρ, Μολιέρος, Ρούμπενς, Μπαλζάκ, Γκόγκολ, Γκαίτε, Γκόγια, Τολστόι, Ρομαίν Ρολάν, Ανατόλ Φρανς κ.α.). Ο καλλιτέχνης αναδημιουργεί τη ζωή σε εικόνες – λέξεις – στίχους. Ο φιλόσοφος με συλλογισμούς. Ωστόσο και οι δύο μιλούν για το ίδιο πράγμα.

Ο επιστήμονας αποδεικνύει και ο ποιητής υποδεικνύει… Για να μπορεί κανείς να καταλάβει τα έργα της επιστήμης χρειάζεται ειδίκευση, Τα έργα τέχνης όμως, που έχουν ζωντάνια, εντυπωσιάζουν με την ειλικρίνεια τους και συγκινούν, κατανοούνται και πείθουν.

Ο επιστήμονας επενεργεί στον νου και ο καλλιτέχνης στη φαντασία, στα αισθήματα, στη θέληση, αλλά και στη σκέψη του ανθρώπου για να μεταδώσει ορισμένες σκέψεις. «Η αποστολή του καλλιτέχνη είναι να ρίχνει φως στις ψυχές των ανθρώπων» (Σούμαν). Και ο επιστήμονας και ο καλλιτέχνης προσπαθούν να συλλαμβάνουν την ουσία, το σπουδαίο, το βασικό ανάμεσα στα τυχαία γεγονότα και ν’απορρίπτουν τα δευτερεύοντα στοιχεία. Η διαφορά μεταξύ τους, λοιπόν, δεν αναφέρεται στο περιεχόμενο, αλλά στον τρόπο της επεξεργασίας του δοσμένου αντικειμένου. Ο καλλιτέχνης βάζει περισσότερο απ’τον επιστήμονα το αίσθημα και τη φαντασία του στην αληθινή γνώση της πραγματικότητας. Ο επιστήμονας βάζει περισσότερο το μυαλό. Αλλά μήπως το μυαλό είναι κάτι το άχρηστο και το αταίριαστο στον καλλιτέχνη; Για να εισδύσει ο καλλιτέχνης βαθιά στη ζωή, για ν’αντιληφθεί το νόημά της και τους δρόμους της εξέλιξής της, για να τονίσει τα ουσιαστικά χαρακτηριστικά και να διευκολύνει να ξεδιαλεχτεί η ουσία στο αντικείμενο, χρειάζεται απεριόριστη όχι μόνο διανοητική, αλλά και συναισθηματική εργασία. Όλοι οι μεγάλοι καλλιτέχνες έβαλαν στα έργα τους τη σφραγίδα της φαντασίας και της σοφίας, της ευαισθησίας και της γνώσης.

Καμία ριζική διαφορά δεν υπάρχει ανάμεσα στην αληθινή γνώση και στην αληθινή ποίηση. Οι δύο δρόμοι του πνεύματος –της επιστήμης και της τέχνης– δεν είναι πολύ διαφορετικοί. Και η τέχνη και η επιστήμη, μέσ’απ’το πέρασμα των αιώνων, σχηματίζουν μια ανθρώπινη γλώσσα, με την οποία μπορούμε να μιλάμε για τα πλέον απόμακρα και ασύλληπτα σημεία της πραγματικότητας. Και τα συγκροτημένα συστήματα των εννοιών στην επιστήμη, το ίδιο , όπως και τα διαφορετικά στυλ της τέχνης, αποτελούν διαφορετικές λέξεις ή ομάδες λέξεων αυτής της ανθρώπινης γλώσσας.

Επομένως και η επιστήμη, αλλά και η τέχνη, αποβλέπουν στη γνώση. Είναι όργανα γνώσης και μετάπλασης του κόσμου. Κατά συνέπεια, και του εαυτού μας. Και ο επιστήμονας και ο καλλιτέχνης ενδιαφέρονται για την αλήθεια, για τη γνώση. Αν, λ.χ., η λογοτεχνία απολέσει τη γνωστική της αξία, και δεν μπορεί, δηλαδή, ν’απεικονίζει την αλήθεια της ζωής, τότε μετατρέπεται σε στείρα ωραιοποίηση της ιστορίας.

Και ο επιστήμονας και ο καλλιτέχνης, λοιπόν, χρειάζονται αίσθημα και στοχασμό. Καρδιά και μυαλό. Με τη διαφορά πως ο καλλιτέχνης δουλεύει και με το μυαλό, αλλά περισσότερο με την καρδιά, ενώ ο επιστήμονας δουλεύει και αυτός με την καρδιά, αλλά περισσότερο με το μυαλό.

Υπάρχουν, ωστόσο επιστήμονες που είναι και σπουδαίοι καλλιτέχνες, όπως υπάρχουν και καλλιτέχνες που είναι σπουδαίοι επιστήμονες. Αυτό σημαίνει πως οι άνθρωποι αυτοί είναι προικισμένοι με γερό μυαλό και γερή καρδιά, μ’ένα είδος διφυή ταλέντου, και γενικότερα μ’ένα είδος μικτού ιδιοσυγκρασιακού τύπου. Αλλά απ’τις δύο «–φυΐες» η μία πάντοτε υπερέχει : αυτή που, έτσι ή αλλιώς, καλλιεργείται περισσότερο στη ζωή, σε τρόπο ώστε τα έμφυτα στοιχεία να πλουτιστούν και να ολοκληρωθούν με τα επίκτητα. Δεν είναι, μάλιστα, σπάνια η αλλαγή της πορείας στην εξέλιξη του ταλέντου απ’τον έναν τομέα στον άλλο : απ’τον επιστημονικό στον καλλιτεχνικό και σπανιότερα απ’τον καλλιτεχνικό στον επιστημονικό.

©Μανώλης Μεσσήνης

Ταλέντο

2008-11-30T08:48:00.000-08:00

Το ταλέντο είναι η ικανότητα με την οποία εξωτερικεύεται η μορφή της τέχνης.

Αν η έμπνευση είναι η εκτίναξη της φαντασίας, αν η φαντασία είναι τα φτερά της δημιουργίας και η συγκινησιακή ευαισθησία το χρώμα της, το “ταλέντο” είναι η κινητήρια δύναμη της δημιουργίας. Γι’αυτό το ταλέντο είναι βασικό στοιχείο στην προσωπικότητα του καλλιτέχνη. Και επειδή χωρίς ταλέντο δεν νοείται καλλιτέχνης, όπως φυσικά και καλλιτεχνική δημιουργία, θα προσπαθήσω να δώσω τα κυριότερα στοιχεία απ’όσα συνθέτουν τη γοητευτική αυτή έννοια, που εξακολουθεί ακόμα στη συνείδηση πολλών ανθρώπων να περιβάλλεται από μια λεπτή ομίχλη μυστηριακού αγνωστικισμού.

Ο Καντ θεωρεί το ταλέντο φυσικό χάρισμα, που δίνει στην τέχνη τους κανόνες της. Δηλαδή, το ταλέντο είναι για να παράγει εκείνα για τα οποία δεν υπάρχει κανόνας.

Ο Γκαίτε πιστεύει πως το ταλέντο είναι η γλώσσα με την οποία εκφράζεται η μεγαλοφυΐα.

Αλλά ας έλθουμε τώρα στη σπουδή του ταλέντου : Κατά την άποψή μου το ταλέντο δεν είναι τίποτ’άλλο από μια ή περισσότερες ικανότητες ανεπτυγμένες σε πολύ εξαιρετικό βαθμό. Αυτό πρώτα – πρώτα σημαίνει πως και το ταλέντο, μακριά από μυστικιστικές δοξασίες (θείο δώρο κ.λ.π.) διέπεται απ’τους ίδιους νόμους και κανόνες, απ’τους οποίους διέπονται και οι συνήθεις, περισσότερο ή λιγότερο ανεπτυγμένες ικανότητες. Και εφόσον οι ικανότητες συνιστούν ψυχικές ιδιότητες, που αποτελούν προϋποθέσεις για την επιτυχή εκπλήρωση ορισμένων μορφών δραστηριότητας, το ίδιο και το ταλέντο αποτελεί κι αυτό προϋπόθεση γι’ανώτερα επιτεύγματα, για υψηλές πτήσεις και κατακτήσεις του ανθρώπινου πνεύματος.

Κατά συνέπεια, όπως οι ικανότητες έτσι και το ταλέντο δεν είναι αυτοδύναμα στοιχεία της προσωπικότητας, ούτε και αυτοτελείς έννοιες. Αντίθετα, βρίσκονται κι εξετάζονται πάντοτε σε συνάρτηση προς την εκπλήρωση οποιασδήποτε δραστηριότητας.

Είναι έμφυτο;

Όπως οι ικανότητες δεν είναι έμφυτες, δεν προϋπάρχουν, είναι επίκτητες (ό,τι προϋπάρχει είναι οι διάφορες φυσιολογικές καταβολές, που αποτελούν τις βιολογικές προϋποθέσεις για την κατοπινή ανάπτυξη των ικανοτήτων), το ίδιο και το ταλέντο : δεν είναι ακριβώς έμφυτο. Δεν προϋπάρχει, δημιουργείται. Ό,τι προϋπάρχει είναι ο ευνοϊκός φυσιολογικός συνδυασμός, η προνομιούχος βιολογική καταβολή που προσφέρει τη θαυμάσια δυνατότητα της δημιουργικής εκπλήρωσης αυτής ή εκείνης της δραστηριότητας. Όπως, μ’άλλα λόγια, οι συνήθεις φυσικές προδιαθέσεις δεν προκαθορίζουν τις ικανότητες, δεν τις περικλείουν έτοιμες, αφού αυτές μόνο κάτω από ορισμένες συνθήκες μπορούν ν’αναπτυχθούν, έτσι και οι βιολογικά ανώτερες έμφυτες προδιαθέσεις δεν περιλαμβάνουν έτοιμο το ταλέντο. Περικλείουν το σκιαγράφημά του μόνο. Δηλαδή την πρώτη ύλη, τον βιολογικό καμβά. Τα παραπέρα είναι δουλειά του περιβάλλοντος. Το κυρίως ταλέντο, όσο κι αν το άτομο ωθείται απ’τις «εσωτερικές» δονήσεις προς ενέργειες, δεν μπορεί ν’αναπτυχθεί παρά μόνο κάτω από ορισμένες συνθήκες ζωής και δραστηριότητας. Αλλιώς οι έμφυτες προδιαθέσεις δεν εξελίσσονται, δεν μετασχηματίζονται σε ταλέντο.

Κατά συνέπεια το ταλέντο είναι και έμφυτο και επίκτητο, ακριβέστερα είναι πάντοτε επίκτητο επάνω στη βάση της έμφυτης προδιάθεσης και πρέπει να νοείται ως προϊόν εξελικτικό που απορρέει απ’την αλληλεπίδραση της κληρονομικότητας και ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος, που και τα δυο βρίσκονται σε ασταμάτητη κίνηση, εξέλιξη και μεταβολή.

Είναι συνδυασμός ικανοτήτων

Οι κάθε είδους ικανότητες δεν είναι μεμονωμένες. Γιατί μια μόνο δεν νοείται και ούτε είναι επαρκής για τίποτα. Είναι πάντοτε περισσότερες, συνταιριαγμένες σε ομάδες, σε συνδυασμούς γενικών και ειδικών ικανοτήτων για την εκπλήρωση κάθε δραστηριότητας. Γενικές, λ.χ., ικανότητες είναι η παρατηρητικότητα, η ευαισθησία. Ειδικές δε, το μουσικό αυτί, το αίσθημα του ρυθμού κ.α., που είναι απαραίτητες για τη μουσική δραστηριότητα.

Γι’αυτό και το ταλέντο αποτελεί συνδυασμό πολλών γενικών και ειδικών, ανώτερης βέβαια ποιότητας, ικανοτήτων. Το καλλιτεχνικό ταλέντο, αίφνης, αποτελείται απ’τον δυναμικό κι εξελικτικό συνδυασμό πολλών και ποικίλων ικανοτήτων (λεπτότητα στα αισθήματα, ακρίβεια στην αντίληψη, συγκινησιακή ευαισθησία, παρατηρητικότητα, πλούσια φαντασία κ.α., που πραγματεύομαι στο κεφάλαιο της «Καλλιτεχνικής δημιουργίας».

Ανάμεσα δε σ’όλες αυτές τις πτυχές του ταλέντου υπερέχουν εκείνες που έχουν άμεση σχέση με την τέχνη του καλλιτέχνη. Δεν μπορεί να γίνει κανείς μουσικός, όταν εκ γενετής δεν ακούει. Και εκείνος που πάσχει από αχρωματοψία δύσκολα γίνεται ζωγράφος. Στον πιανίστα χρειάζονται ευλύγιστα δάχτυλα, που στον ποιητή δεν είναι απαραίτητα. Στον καλλιτέχνη των εικαστικών τεχνών είναι σαν προϋπόθεση η ιδιαίτερη οξύτητα κι η ακρίβεια στην όραση. Συχνά το ταλέντο δεν περιορίζεται ειδικά σ’ένα μόνο καλλιτεχνικό είδος, στη «δική» του τέχνη, αλλά εκδηλώνεται και σ’άλλα είδη της. Έτσι ο Μιχαήλ Άγγελος, λ.χ., ήταν το ίδιο σχεδόν δυνατός στη γλυπτική, στην αρχιτεκτονική και στη ποίηση, όπως και στη ζωγραφική. Ο Βάγκνερ ήταν μεγαλοφυής συνθέτης, αλλά και θαυμάσιος δραματικός ποιητής. Ο Πούσκιν ήταν επιπλέον και εξαίρετος σκιτσογράφος και ο Τολστόι εξαίρετος και στη μουσική.

Μπορεί, ακόμα, το καλλιτεχνικό ταλέντο να είναι πιο πολυσχιδές. Τέτοιο, λ.χ., ήταν το ταλέντο του Γάλλου καλλιτέχνη Ζαν Κοκτώ (του «τρομερού παιδιού» των γαλλικών γραμμάτων του 20^ου αιώνα), που ήταν ποιητής, μυθιστοριογράφος, σεναριογράφος, χορογράφος μπαλέτων, θεατρικός συγγραφέας και σκηνοθέτης.

Φυσικά υπάρχουν και ταλαντούχα άτομα με πολύ περισσότερα και πιο ανομοιογενείς ικανότητες, που καλύπτουν όχι μόνο καλλιτεχνικές, αλλά και επιστημονικές περιοχές. Αλλά αυτές οι πολυεδρικές και πολύμορφες προσωπικότητες αποτελούν «σπάνιες εξαιρέσεις».

Προϋποθέτει έφεση

Μια απ’τις προϋποθέσεις ανάπτυξης του ταλέντου είναι η “έφεση”. Δηλαδή η τάση του ατόμου ν’ασχολείται με κάποια δραστηριότητα.

Ακριβέστερα, έφεση είναι η σταθερή τάση στο να επιθυμεί κανείς κάτι και να επιδιώκει την απόλαυσή του. Αλλά και για την έφεση αρχική αιτία είναι η προδιάθεση. Αλλά, χρειάζεται η καλλιέργεια, η προώθηση της φυσικής προδιάθεσης μέσω της αγωγής προς τον σχηματισμό της έφεσης. Είναι δε τόσο μεγάλη η δύναμη του περιβάλλοντος, ώστε και όταν η προδιάθεση είναι υποτυπώδης ή και δεν υπάρχει ακόμα, να είναι αρκετή η επανάληψη και η επανειλημμένη ικανοποίηση της επιθυμίας για ν’αποκτηθεί η έφεση (επίκτητη έφεση).

Στην παιδική ηλικία η μεγάλη έφεση μπορεί να χρησιμεύσει σαν δείκτης των ικανοτήτων που δημιουργούνται : Όσο πιο έντονα έλκει το παιδί κάποια δραστηριότητα, τόσο πιο πολύ ασχολείται μ’αυτή και όχι μόνο, αλλά και την εκπληρώνει με περισσότερη επιτυχία και έτσι αποκομίζει περισσότερη ικανοποίηση. Κι επιπλέον, όσο πιο πολύ ασχολείται μ’αυτή τόσο περισσότερο αναπτύσσονται οι ανάλογες ικανότητες.

Οι Έξεις

Ένας άλλος, ακόμα, πολύ σημαντικός συντελεστής στη δημιουργία του ταλέντου είναι οι “έξεις”. Οι έξεις αποτελούν σταθεροποιημένους απ’τη συχνή επανάληψη, τρόπους ενέργειας, οι οποίοι κατά την εκτέλεση της πράξης ξετυλίγονται πλέον με μεγάλη ευχέρεια, με μια αυτόματη διαδοχική σειρά χωρίς να επεμβαίνει η συνείδηση. Οι έξεις μάς διευκολύνουν πολύ, γιατί, χάριν του αυτοματισμού, που τις χαρακτηρίζει, δεν σκεφτόμαστε από πριν πώς πρέπει να πραγματοποιήσουμε την ενέργεια.

Χωρίς τις έξεις και οι στοιχειώδεις, ακόμα, πράξεις μας θα απαιτούσαν προσοχή και υπολογισμό και συνεπώς πάρα πολύ χρόνο για να εκτελεστούν. Μόνο στην περίπτωση λάθους ή εμποδίου “ειδοποιείται αμέσως ο εγκέφαλος κι επεμβαίνει η συνείδηση”. Με τη μεγάλη δε σταθεροποίηση φτάνουν στο σημείο να γίνουν “δεύτερη φύση”, αποκτώντας, δηλαδή, την ίδια περίπου δύναμη που έχουν και τα ένστικτα. Και όταν η έξη είναι σωστά καλλιεργημένη, η “ταχύτητα” συνδυάζεται με “υψηλή ποιοτική απόδοση”. Έτσι οι έξεις μεταβάλλονται σε θαυμάσια όργανα αυτοσυντήρησης και προόδου. Κατά τους σταθεροποιημένους τρόπους ενέργειας (έξεις), όχι μόνο μειώνεται η ένταση και ο κόπος κατά την εκπλήρωση της ενέργειας, αλλά και αυξάνει η ακρίβεια και η λεπτότητα της αντίληψης…

Χάρις στις έξεις αυξάνεται η ευαισθησία της όρασης και της ακοής στους καλλιτέχνες κι έτσι γίνονται πιο ικανοί κι επιτήδειοι να διακρίνουν και τις ελάχιστες λεπτομέρειες των χρωμάτων και των ήχων στα έργα τέχνης. Κατά τον ίδιο τρόπο ενισχύονται και οι υπάρχουσες ικανότητες μνήμης, φαντασίας, κρίσης και βούλησης. Οι ψυχικές αυτές λειτουργίες αποκτούν έτσι ταχύτητα και ακρίβεια σχεδόν μηχανική. Τέτοιες είναι, π.χ., οι κινήσεις των μουσικών, όπως εξάλλου και όλων, όσοι απέκτησαν έξεις υψηλής ποιότητας.

Στις έξεις οφείλονται, κατά την άποψή μου, όχι μόνο οι οργανικές συνήθειες (βάδισμα, ντύσιμο κ.τ.λ.), όχι μόνο οι τέχνες και οι επιστήμες, αλλά όλος ο πνευματικός και συναισθηματικός κόσμος, οι πίστεις, οι παραδόσεις, τα ήθη και τα έθιμα, οι προλήψεις και πλάνες των ανθρώπων ανήκουν στη σφαίρα των ατομικών ή ομαδικών έξεων, συνιστούν πράγματα υπερατομικά, αποτελώντας τον κοινωνικό αυτοματισμό.

Εκτός απ’τα έμφυτα αντανακλαστικά – τα κληρονομημένα, έχουμε και τα επίκτητα – ή εξαρτημένα αντανακλαστικά. Αυτά συνδέουν δύο πράγματα:1) Ένα “ερέθισμα” που προέρχεται απ’το περιβάλλον και 2) μια “αντίδραση” του οργανισμού σε απάντηση του ερεθίσματος. Στο περιβάλλον μας, εξαρτημένα ερεθίσματα – σινιάλα, υπάρχουν μυριάδες και συνεχώς αυξάνονται, εφόσον το περιβάλλον συνεχώς μεταβάλλεται. Και είναι εξαρτημένα, γιατί ο σχηματισμός τους εξαρτάται απ’τις συνθήκες του περιβάλλοντος. Έτσι τα μεν έμφυτα εξασφαλίζουν την προσαρμογή, την ισορροπία του ατόμου στους σταθερούς παράγοντας του περιβάλλοντος, τα δε εξαρτημένα στους μεταβλητούς, στις συνεχώς εξελισσόμενες συνθήκες του περιβάλλοντος. Συνεπώς, και τα μεν και τα δε συνδέουν τον οργανισμό με το περιβάλλον του.

Το πρόβλημα, όμως, των εξαρτημένων αντανακλαστικών γίνεται πιο πολύπλοκο στον άνθρωπο, επειδή ειδικώς ο άνθρωπος, εκτός απ’τα κοινά, σ’αυτόν και τα ζώα, εξαρτημένα ερεθίσματα ή αλλιώς σινιάλα (και τέτοια είναι τα άμεσα αισθητηριακά ερεθίσματα), διαθέτει και μια ατελείωτη σειρά άλλων ερεθισμάτων τελείως ανθρώπινων. Αυτά είναι τα “λεκτικά ερεθίσματα, ο λόγος”, οι γραμματικές μορφές, οι λέξεις οι διαβαζόμενες, οι ακουόμενες, οι εννοούμενες. Σ’ένα μοναδικό κι αφηρημένο ερέθισμα, όπως είναι μια λέξη, γίνεται η συμπύκνωση όλων των αμέσων ερεθισμάτων, που προέρχονται από ένα υλικό αντικείμενο. Συνεπώς, οι λέξεις αποτελούν σινιάλα σινιάλων και ως εκ τούτου, οι λέξεις είναι τόσο πραγματικά ερεθίσματα, όσο και τα πράγματα που προσδιορίζουν. Όταν, δηλαδή, εγκατασταθεί καλά ένα εξαρτημένο αντανακλαστικό μπορούμε να επιτύχουμε την ίδια αντίδραση του ατόμου, είτε χρησιμοποιήσουμε έναν ήχο ή μια φωτιά, όπως επίσης τη λέξη “ήχος” ή τη λέξη “φωτιά”. Με την επέμβαση των λέξεων επιτυγχάνεται η αφαίρεση και η γενίκευση της πραγματικότητας, ο σχηματισμός των ιδεών, η ανώτερη σκέψη και η συνείδηση που πλουτίζουν αφάνταστα τη δραστηριότητα του ανθρώπου και της δίνουν μια ριζικά νέα ιδιότητα, απείρως ανώτερη απ’αυτή του ζώου.

Γνώσεις

Και, τέλος, οι “γνώσεις” –Ένας επιπλέον συντελεστής του ταλέντου. Για την ανάπτυξη των ικανοτήτων του ανθρώπου χρειάζεται η απόκτηση και κατόπιν η δημιουργική εφαρμογή των γνώσεων που καλλιεργήθηκαν κατά την πορεία της ζωής του. Οι γνώσεις και οι δεξιότητες δεν είναι ξένες σε σχέση με τις ικανότητες. Απ’τις γενικευμένες γνώσεις και δεξιότητες σχηματίζονται οι ικανότητες. Μαθαίνοντας σωστά να ιχνογραφεί και να ζωγραφίζει, το παιδί, αποκτά τις καλλιτεχνικές του ικανότητες. Η έλλειψη των αναγκαίων γνώσεων και έξεων αναστέλλει σημαντικά την ανάπτυξη των ικανοτήτων. Άλλο ικανότητες, άλλο γνώσεις και άλλο έξεις. “Οι ικανότητες είναι ψυχικές ιδιότητες που εξαρτώνται απ’τις γνώσεις και έξεις, αλλά δεν είναι το ίδιο μ’αυτές”. Οι ικανότητες είναι οι πιο σταθερές ιδιότητες της ατομικότητας. Αυτές σχηματίζονται και αναπτύσσονται βραδύτερα απ’ό,τι αποκτώνται οι γνώσεις και έξεις.

Έτσι, πρέπει αδιάκοπα να υπολογίζουμε στη στενότατη αδιάρρηκτη αλληλεξάρτηση ανάμεσα στις ικανότητες του ανθρώπου και τις γνώσεις του, αλληλεξάρτηση που εκφράζεται με το ότι, “οι ικανότητες σχηματίζονται και αναπτύσσονται με την κατάκτηση γνώσεων και δεξιοτήτων και το αντίθετο : απ’την ανάπτυξη των ικανοτήτων εξαρτάται η ευκολία και η ταχύτητα κατάκτησης γνώσεων και δεξιοτήτων”.

Συμπέρασμα : Απ’τα παραπάνω γίνεται καθαρά φανερό, ότι “το ταλέντο συνιστά ένα τέλειο μικτό δυναμικό”, αφενός μεν τα έμφυτα στοιχεία και αφετέρου με τα επίκτητα που έρχονται να προστεθούν, να πλουτίσουν, ν’αναπτύξουν και να τροποποιήσουν τα έμφυτα σε τρόπο, ώστε να σχηματιστεί ένας πολύμορφος, ζωντανός κι εξελισσόμενος σχηματισμός της προσωπικότητας.

Η πολύτιμη, όσο και στερεή, ταλαντούχος συσκευή αυτή, που είναι ωστόσο τοποθετημένη μέσα σε μια πολύ ευαίσθητη, όπως είδαμε, και γι’αυτό, ίσως, όχι τόσο στερεή προσωπικότητα, αποτελεί, παρ’όλ’αυτά, μια σωστή “δεύτερη φύση”, που, στην καλλιτεχνική της έκδοση, υπερέχει αναμφισβήτητα της “πρώτης” σε ακρίβεια και γοητεία. Και τούτο είναι αναπόφευκτο εφόσον το καλλιτεχνικό ταλέντο πασχίζει για την ομορφιά, εξυπηρετεί και δημιουργεί την ομορφιά, αλλά γεμίζει απ’την ομορφιά, που είναι η θελκτικότερη κατάκτηση της φύσης απ’τον άνθρωπο.

©Μανώλης Μεσσήνης

Κοσμοθεωριτική πλευρά της Προσωπικότητας του Καλλιτέχνη

2008-11-30T08:41:00.000-08:00

Αναπόσπαστο μέρος της προσωπικότητας του καλλιτέχνη, βρίσκεται και η κοσμοθεωρητική πλευρά ή αλλιώς κοινωνιολογικοπολιτική πλευρά. Και τούτο επειδή η προσωπικότητα είναι πάντοτε μια ενιαία σύνθεση. Ως τέτοια δέχεται τις επιδράσεις του περιβάλλοντος και ως ενιαία, επίσης, αντιδρά σ’αυτές. Μια ενιαία, όμως, σύνθεση “εξελικτική”. Αυτό σημαίνει, ότι οι εξωτερικές επιδράσεις, το εξωτερικό περιβάλλον, που βρίσκονται πάντα σε αδιάκοπη κίνηση, μεταβολή κι εξέλιξη από μόνα τους, που δεν προκαθορίζουν κατά τρόπο μοιραίο τις ψυχικές αντιδράσεις μας και τις μορφές συμπεριφοράς μας. Και οι ίδιες, ακόμα, οι εξωτερικές συνθήκες, (συνθήκες ζωής, εργασίας, πνεύμα εποχής, κλίμα “ιδεολογικό”, παράδοση, τεχνοτροπίες κ.λ.π.), ασκούν πάντοτε λίγο – πολύ διαφορετική επίδραση στους διάφορους καλλιτέχνες, ακριβώς όπως και στον ίδιο τον καλλιτέχνη κατά τα διάφορα στάδια της ζωής του. Και τούτο γιατί, όπως γράφει και ο Τολστόι, ο ανθρώπινος χαρακτήρας δεν είναι κάτι που μένει αμετάβλητο, ρέει αδιάκοπα κάτω απ’την επίδραση των εντυπώσεων της ζωής. Ο άνθρωπος «συμβαίνει συχνά να μη μοιάζει καθόλου με τον εαυτό του, ενώ στο μεταξύ ο εαυτός του εξακολουθεί να μένει ο ίδιος» (Ανάσταση), «Οι άνθρωποι είναι σαν τα ποτάμια» (Άννα Καρένινα).

Όταν λέμε, πως ο καλλιτέχνης απεικονίζοντας με την τέχνη του την εξωτερική πραγματικότητα, δίνει έτσι μέσα στην ίδια την καλλιτεχνική εικόνα μόνο αυτή τη συγκεκριμένη εξωτερική πραγματικότητα, αλλά και τη δική του, πρέπει να εννοούμε και τη δική του συγκεκριμένη –της στιγμής εκείνης– εσωτερική πραγματικότητα, που συνιστά το άθροισμα των δικών του σχέσεων προς την πραγματικότητα : την “κοσμοθεωρία” του : το πώς βλέπει τότε, το πώς αισθάνεται τη στιγμή εκείνη με την ιδιοσυγκρασία του, τα ένστικτά του, το ύφος του, την ψυχολογία και τη συνείδησή του, τον κόσμο. Και απ’όλ’αυτά θα προκύψει η αντίδρασή του, δηλαδή η στάση και συμπεριφορά του, σαν ανθρώπου, καθώς επίσης η έμπνευση και η δημιουργία του σαν καλλιτέχνη.

Σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί ο καλλιτέχνης να περιορισθεί στο να μεταπλάσει, στο να απεικονίσει παθητικά την πραγματικότητα. Πάντοτε θα πάρει μια κάποια θέση· και αυτή θ’απεικονίσει με την τεχνοτροπία του, ψυχολογικά, κοσμοθεωρητικά – δηλαδή σαν ενιαία προσωπικότητα.

Κατά την πρωταρχική συσσώρευση μορφών απ’την πραγματικότητα, κατασταλάζουν στον καλλιτέχνη εκείνες οι εντυπώσεις που χαράζονται βαθύτερα στη συνείδησή του, που ανταποκρίνονται στη νοοτροπία σαν ατόμου, που εκπροσωπεί τούτο ή εκείνο το κοινωνικό στρώμα.

Αυτό πάει να πει, ότι και στην πρώτη, ακόμα, περίοδο της δημιουργικής εργασίας του ο καλλιτέχνης δεν εκφράζεται σαν άνθρωπος ανεξάρτητος απ’τις κοινωνικές συνθήκες.

Έχει την κοσμοθεωρία του, αλλά, πολλές φορές, δεν είναι ξεκαθαρισμένη και ό,τι υπάρχει στην πραγματικότητα δεν τον απασχολεί, δεν τον ενδιαφέρει και δεν τον συγκινεί εξίσου. Σαν γνώμονα στις προτιμήσεις, στα ενδιαφέροντα, αλλά και στις απαρέσκειές του έχει πάντοτε το τρίπτυχο, θα έλεγα, που αναβλύζει σαν συνισταμένη απ’τις πηγές της ιδιοσυγκρασίας του, της ψυχολογίας του και των ιδανικών του (της κοσμοθεωρίας του). Τ’αντικείμενα και τα φαινόμενα του περιβάλλοντος, αποτιμά πάντοτε ο καλλιτέχνης, έχοντας για βάση ορισμένα κοινωνικά ιδανικά.

Μέσα στο πλαίσιο των κοινωνικών αρχών και ιδανικών ιδιαίτερη σπουδαιότητα αποκτά, όπως θα δούμε παρακάτω, και η ηθική στάση του καλλιτέχνη στη ζωή.

Πώς, άραγε, αντιδρά σαν άτομο ο καλλιτέχνης και πώς σαν δημιουργός; Υπάρχουν δύο τρόποι αντίδρασης ή ένας, ενιαίος κι αξεχώριστος;

Στο σημείο αυτό υπάρχουν δύο τάσεις, δίνοντας δύο ειδών απαντήσεις : Η μία υποστηρίζει, πως οι ιδέες, τα αισθήματα και η κοσμοθεωρία του καλλιτέχνη αποτελεί ένα απ’τα βασικά στοιχεία της τέχνης του και πως το ταλέντο κάτω από όμοιες συνθήκες αναπτύσσεται ανάλογα προς την προοδευτικότητα της θεωρίας του καλλιτέχνη.

Η άλλη, αντίθετα, επιμένει, πως το έργο του οποιουδήποτε καλλιτέχνη δεν έχει καμιά σχέση προς τις κοινωνικοπολιτικές του ιδέες, φέρνοντας για παράδειγμα τον Τολστόι. Η περίπτωση Τολστόι δεν είναι βέβαια η μοναδική. Εξαιρετική ιδιορρυθμία παρουσιάζει και η περίπτωση Μπαλζάκ. Ο συγγραφέας της “Ανθρώπινης Κωμωδίας”, στη ζωή του ήταν μοναρχικός και υποστήριζε την εκκλησία και την αριστοκρατία. Ενώ, απ’τη μια μεριά, με την απαράμιλλη τέχνη του, ξεσκέπαζε όλα τα βρώμικα της νεαρής, τότε, αστικής κοινωνίας (τα πάθη, τη διαφθορά κ.λ.π.), προϊόντα των καταστροφικών εγωιστικών δυνάμεων, κι αρνιόταν τον αστικό κόσμο, απ’την άλλη θαύμαζε τη ζωντάνια του και συναρπαζόταν απ’τις μεγαλειώδεις προοπτικές του αστικού καθεστώτος.

Τα φαινόμενα αυτά δείχνουν μια κάποια «διάσπαση του ενιαίου» της προσωπικότητας, μια αντιφατικότητα. Αλλά η αντιφατικότητα δεν σημαίνει «διάσπαση». Σημαίνει αντανάκλαση στην προσωπικότητα της αντιφατικότητας που υπάρχει στη ζωή. Η αντιφατικότητα αυτή και κάθε άλλη οφείλεται, μ’άλλα λόγια, στην πολυπλοκότητα των αντικειμενικών συνθηκών μέσα στις οποίες ζούμε όλοι και οι οποίες επιδρούν επάνω μας – στην ψυχοσύνθεσή μας, στη συνείδησή μας (ιδέες, συναισθήματα κ.λ.π.).

Παρά την αντιφατικότητα, όμως, που περισσότερο ή λιγότερο υπάρχει πάντοτε, εφόσον η ανθρωπότητα προχωρεί, οι άνθρωποι, κατά κανόνα, συγκρατούν την εσωτερική τους ενότητα, τηρώντας μια κάποια συνέπεια ιδεών, αισθημάτων και πράξεων.

Η ιστορία δε και η καθημερινή ζωή, πάντως, αποδεικνύουν, πως οι πιο πολλοί απ’τους μεγάλους καλλιτέχνες ήταν περισσότερο ή λιγότερο προοδευτικοί και φιλελεύθεροι άνθρωποι στην εποχή τους, όχι μόνο στην τέχνη τους, αλλά και στη ζωή τους.

Οι μεγάλες καλλιτεχνικές φυσιογνωμίες του 19^ου αιώνα, επί παραδείγματι, σε όλα τα είδη της τέχνης και σε όλες τις βασικές τεχνοτροπίες (κλασικισμό, ρομαντισμό, και ρεαλισμό), της εποχής τους, μπόρεσαν, χρησιμοποιώντας την τέχνη τους, να εκδηλώσουν το επαναστατικό πνεύμα τους, το δημοκρατικό τους φρόνημα και τις κοινωνιολογικές τους αντιλήψεις.

Κάποιοι, λοιπόν, απ’αυτούς έμειναν αθάνατοι, όχι μόνο γιατί είχαν δυνατό ταλέντο, αλλά και γιατί μπόρεσαν να συνειδητοποιήσουν το νόημα της εποχής τους, να λάβουν μέρος στα κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα του καιρού τους, σαν άτομα και σαν καλλιτέχνες, και χρησιμοποιώντας την τέχνη τους να κρίνουν αυστηρά την κοινωνική πραγματικότητα στην οποία ζούσαν, και οραματίζονταν, τέλος, έναν καλύτερο κόσμο, προς τον οποίο έτειναν καλλιτεχνικά.

Θα μπορούσα να παραθέσω ολόκληρο κατάλογο ονομάτων, εξεχόντων και μεγαλοφυών καλλιτεχνών, που με το θαρραλέο φέρσιμό τους και την ιδεολογική (απελευθερωτική και δημοκρατική) συμπεριφορά τους πρόσφεραν μια τεράστια κοινωνική συμβολή στον αγώνα του ανθρώπου για τον λυτρωμό του, από κατακτητικούς ζυγούς και ανελεύθερα καθεστώτα. Αλλά αρκούμαι σε μια συνοπτικότατη μνημόνευση μερικών μόνο απ’αυτούς :

Οι περίφημοι πίνακες του Ντελακρουά : «Η σφαγή της Χίου» και «Η ελευθερία στα οδοφράγματα» έχουν, όχι μόνο εξαιρετική ομορφιά, αλλά και μεγάλη κοινωνική δύναμη.

_Ο Βίκτωρ Ουγκώ, ο σπουδαιότερος λογοτέχνης του γαλλικού ρομαντισμού, με φιλελεύθερες – δημοκρατικές ιδέες και μ’έντονη πολιτική δραστηριότητα, ιδίως ύστερα απ’την επανάσταση του 1848. Μετά απ’το πραξικόπημα του Ναπολέοντα, στο οποίο αντέδρασε έντονα, οδηγήθηκε σε αναγκαστική εξορία.

Ο Γκόγια, ο εθνικός ζωγράφος της Ισπανίας, με τη σειρά των χαλκογραφιών του : «Καπρίτσια», έκανε μια πολύ δυνατή κοινωνική σάτιρα. Αργότερα, μάλιστα, προχώρησε περισσότερο στη φιλοσοφική, πολιτική και κοινωνική διαφοροποίησή του. Έτσι, άλλα έργα έδειχναν την οργή του και ακόμα την ειρωνεία του για τις συντηρητικές δυνάμεις της κοινωνίας του, που των καλούσαν να τους διακοσμήσει τ’ανάκτορα και τα μέγαρα, όπως η «Οικογένεια του Βασιλέως Δ΄». Ενώ άλλα έργα του υμνούσαν την ομορφιά, την υγεία και την ηθική δύναμη του ισπανικού λαού :

«Η γυναίκα με την κίτρινη σάρπα», και τα πορτραίτα «Ντυμένη» και «Γυμνή Μάγια». Ο ίδιος, τέλος, έλαβε μέρος στην αντίσταση κατά του κατακτητή Ναπολέοντα : «Τουφεκισμός επαναστατών» και η σειρά των περίφημων χαλκογραφιών «Τα δεινά του πολέμου».

Ο Γκαίτε είναι μια απ’τις μεγαλύτερες, αλλά και αντιφατικές μεγαλοφυΐες. Σε μια σειρά έργα του, κατακρίνει τη «Φρίκη της Γαλλικής Επανάστασης», αντιπαραθέτοντας την πατριαρχική Γερμανία σαν αξιοσέβαστος μυστικοσύμβουλος της Βαϊμάρης. Ενώ στο αριστούργημά του ο «Φάουστ» ενσαρκώνει τις προοδευτικές τάσεις της ανθρωπότητας, που βγήκε απ’το σκοτάδι του Μεσαίωνα.

Όσον αφορά τον Μπάιρον, η δύναμη των ποιημάτων του βρίσκεται στο μίσος για την τυραννία και την επίμονη κοινωνική διαμαρτυρία. Εκτός αυτού, γράφει και φιλοσοφικά ποιήματα : «Μάνφρεντ», «Κάιν» κ.λ.π.

Ένας άλλος μεγάλος ποιητής, ο Πούσκιν (θεωρείται ο μεγαλύτερος Ρώσος ποιητής), έγραψε θαυμάσιους στίχους, με πολιτικό περιεχόμενο. Υμνεί την ελευθερία και ειρωνεύεται τους Τσάρους. Γι’αυτό εξορίστηκε. Έζησε ανάμεσα στους πρωτεργάτες του κινήματος των Δεκεμβριστών του 1825.

Όσον αφορά τους μεγαλοφυείς μουσουργούς της εποχής εκείνης (Μότσαρτ, Μπερλιόζ, Ροσίνι, Βέρντι, Μπετόβεν, Σούμαν, Βάγκνερ κ.α.), άλλος περισσότερο, άλλος λιγότερο, ύμνησαν προοδευτικές ιδέες και επαναστατικά γεγονότα.

Οι Ροσίνι και Βέρντι, καθώς και άλλοι Ιταλοί μουσικοσυνθέτες, στα μελοδραματικά τους έργα, εξέφρασαν τον αγώνα των συμπατριωτών τους για την εθνική τους ανεξαρτησία. Ο Βέρντι, μάλιστα, είχε λάβει μέρος και στο ιταλικό απελευθερωτικό κίνημα.

Όσο πιο μεγάλος, πάντως, είναι ο καλλιτέχνης, τόσο περισσότερο του είναι αδύνατο ν’αποφύγει τα θεμελιώδη προβλήματα της εποχής του. Κριτήριο δε για τη μεγαλοσύνη του καλλιτέχνη δεν είναι μόνο το να έχει μεγάλο ταλέντο, αλλά και το να γνωρίζει, ακόμα και με τη βοήθεια του ταλέντου του, βαθιά τη ζωή, να έχει καθαρή αντίληψη της πραγματικότητας και να ζει έντονα τον κόσμο…

Απ’την ανάλυση αυτών των πλευρών της προσωπικότητας του καλλιτέχνη γίνεται φανερό 1) ότι η καλλιτεχνική δημιουργία, όπως και τα προϊόντα της –τα έργα τέχνης– είναι το αποτέλεσμα μια ατελείωτης σειράς συντελεστών και ιδιομορφιών, τόσο από μέρους του εξωτερικού κόσμου, όσο και από μέρους του εσωτερικού κόσμου του καλλιτέχνη, 2) ότι όλοι αυτοί οι αναρίθμητοι παράγοντες βρίσκονται σε διαρκή εξέλιξη, κίνηση και μεταβολή και 3) ότι εκτός αυτού, όλοι αυτοί βρίσκονται επίσης και σε διαρκή αλληλεξάρτηση και αλληλεπίδραση.

Για όλους αυτούς τους λόγους κάθε έργο τέχνης, όσο και ν’αντανακλά την “πραγματικότητα” (ιστορική εξέλιξη, παράδοση, συνθήκες ζωής κ.λ.π.), όσο και ν’αντανακλά τον “άνθρωπο – καλλιτέχνη” που διέπεται απ’τους ίδιους βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνιολογικούς νόμους, όπως και κάθε άλλος καλλιτέχνης, όπως και κάθε άλλος άνθρωπος, είναι αναπόφευκτα “μοναδικό και ανεπανάληπτο”, εφόσον απ’τη μια στιγμή στην άλλη δεν είναι ποτέ η ίδια η πραγματικότητα, δεν είναι ποτέ ο ίδιος ο καλλιτέχνης.

©Μανώλης Μεσσήνης

Ψυχολογική πλευρά της Προσωπικότητας του Καλλιτέχνη

2008-11-30T08:26:00.000-08:00

Κάθε καλλιτέχνης απ’τη στιγμή της γέννησής του ζει και αυτός μες στο δικό του κοινωνικό περιβάλλον, με το οποίο βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση. Βέβαια, «εν αρχή ην το περιβάλλον», με τ’αντικείμενά του και τα φαινόμενά του. Αυτά επιδρούν επάνω μας, ακριβέστερα επιδρούν στα όργανα των αισθήσεών μας και από εκεί, τα ερεθίσματα, εισέρχονται στον εγκέφαλο, στον φλοιό του οποίου αντανακλώνται ως αισθήματα, αντιλήψεις, παραστάσεις, έννοιες, ροπές, κ.λ.π. Απ’τον εγκέφαλο και μέσω αυτού απ’όλο το βιολογικό και ψυχικό Είναι μας εξέρχονται οι διάφορες απαντήσεις, οι διάφορες αντιδράσεις, συμπεριφορές και καλλιτεχνικές και μη δραστηριότητες του ανθρώπου.

Η αντανάκλαση αυτή της πραγματικότητας στον εγκέφαλο του ανθρώπου με τη μορφή διαφόρων ψυχικών φαινομένων αποτελεί τον υ π ο κ ε ι μ ε ν ι κ ό κ ό σ μ ο του ανθρώπου.

Έτσι ο καθένας, συνεπώς και ο καλλιτέχνης, είναι πρώτα – πρώτα αντικείμενο ως προς το περιβάλλον, αντικείμενο και για τους άλλους, αλλά ταυτόχρονα και υποκείμενο για τον εαυτό του. Από μια μεριά υφίσταται, θέλοντας και μη, τις λογής – λογής όσο και αναρίθμητες επιδράσεις του περιβάλλοντός του. Και απ’την άλλη, τις υφίσταται σαν υποκείμενο. Τις δέχεται, δηλαδή, με τον δικό του τρόπο, σύμφωνα με όλες τις ιδιορρυθμίες, βιολογικές και μη της προσωπικότητάς του. Αυτό σημαίνει, πως απ’τις αμέτρητες αυτές επιδράσεις, που αντικειμενικά υφίσταται, διαλέγει, σύμφωνα με τα γούστα του, τα ενδιαφέροντα και τα συμφέροντα, σύμφωνα με τις ιδέες του, τη συνείδησή του, την ηθική του, με τα πάθη και τα μίση του, εκείνες τις επιδράσεις που θέλει. Τα αισθήματα, που συμπαθεί και τον συγκινούν, τις ιδέες που του αρέσουν και τον συμφέρουν, τις καταστάσεις που τον χαροποιούν και τον εμπνέουν. Γι’αυτό και, αντιδρώντας έπειτα σαν υποκείμενο, ενεργητικά, ή αλλιώς, σαν καλλιτέχνης καλλιτεχνικά, εξυμνεί ό,τι τ’αρέσει, υποστηρίζει ό,τι τον συμφέρει και τον ενδιαφέρει, προβάλλει ό,τι τον συναρπάζει και τον συγκινεί. Αυτά απεικονίζει με την τέχνη του. Αυτά μεταπλάθει καλλιτεχνικά με το ταλέντο του. Τ’άλλα τ’απαρνιέται, τ’αποκρούει, τ’αγνοεί, τ’αντιπαθεί, τ’αντιμάχεται, τα καταδικάζει…

«Στην καθημερινή κοινή ζωή πάντως με τους πολλούς περιορισμούς και τη στενότητά της εξωτερικεύουμε κατ’ανάγκη ένα μέρος μόνο από τον εαυτό μας», γράφει ο Ε. Παπανούτσος. «Το άλλο, το μεγαλύτερο, ίσως και ασφαλώς γνησιότερο, ποτέ δεν το δείχνουμε· το κρατούμε ζηλότυπα κρυμμένο στα βάθη της ψυχής μας κάποτε κι από μας τους ίδιους. Είναι οι λαχτάρες και οι φιλοδοξίες μας, οι πόθοι και τα όνειρά μας, οι μεγάλες ιδέες και οι σκοτεινές ορμές μας, οι θησαυροί που κρατούμε μυστική την κρύπτη τους, για να μπορούμε μόνο εμείς να τους θαυμάζουμε· οι ένοχες σκέψεις που, φανερά τις αποδοκιμάζουμε με ειλικρινή αγανάκτηση, αλλά τις χαϊδεύουμε με άλλο τόσο ειλικρινή επιείκεια».

Μίγμα αντικειμενικού και υποκειμενικού

Έτσι ή αλλιώς το κάθε έργο τέχνης φέρει δυο σφραγίδες, δυο πραγματικότητες : την εξωτερική και την εσωτερική. Μια λίγο πολύ πλήρης του αντικειμενικού και μια λίγο πολύ πλήρης του υποκειμενικού κόσμου.

Και οι δύο αυτές πραγματικότητες βρίσκονται σε διαρκή και αμοιβαία εξάρτηση και επίδραση, γι’αυτό και το έργο τέχνης αποτελεί ένα πολυσύνθετο και διαλεκτικό μείγμα του αντικειμενικού και του υποκειμενικού. Αντικειμενικού ως προς το περιεχόμενο, γιατί είναι απεικόνιση των εξωτερικών πραγμάτων. Και υποκειμενικού, γιατί η απεικόνιση αυτή καθορίζεται απ’τον άνθρωπο – το υποκείμενο, που σημαίνει πως το περιεχόμενο της πραγματικότητας ερμηνεύεται σύμφωνα με τη συσσωρευμένη προσωπική εμπειρία, σύμφωνα με τις διάφορες ιδιοσυγκρασιακές, ψυχολογικές, ιδεολογικές, ηθικές, πνευματικές και λοιπές καλλιτεχνικές ιδιομορφίες του καλλιτέχνη.

Δεν είναι στο χέρι των καλλιτεχνών να δημιουργήσουν χωρίς τη συμμετοχή της υποκειμενικότητάς τους. Δεν μπορούν να δημιουργήσουν μόνο αντικειμενικά. Δεν μπορούν να δημιουργήσουν ανεξάρτητα απ’την προσωπική τους υπόσταση.

Κι εφόσον λοιπόν για την παραγωγή του έργου τέχνης κινητοποιείται και συμμετέχει και η υποκειμενικότητα του καλλιτέχνη, τότε μαζί με τον αντικειμενικό κόσμο απεικονίζεται εξ αντικειμένου ο υποκειμενικός του κόσμος, ο ίδιος ο καλλιτέχνης σε αυτό.

Ο καλλιτέχνης, λέει ο Φλομπέρ, πρέπει να υπάρχει μέσα στο έργο του, όπως ο Θεός μέσα στη δημιουργία : κανείς να μη τον βλέπει, αλλά όλοι να αισθάνονται την παρουσία του.

Στους «Άθλιους» του Β. Ουγκώ μπορούμε αρκετά να διακρίνουμε τα αισθήματα και τις σκέψεις του συγγραφέα, τις συμπάθειες, τις αντιπάθειες, τις απόψεις του.

Το ίδιο και στα ποιήματα του Μπάιρον. Όλοι οι ήρωές του έχουν πλαστεί επάνω στα μέτρα του ίδιου του ιδιόρρυθμου ποιητή.

Το ίδιο και στα καταπληκτικά ποιήματα και πεζογραφήματα του Ε.Α. Πόε. Όλοι οι βιογράφοι του συμφωνούν ότι η ζωή του ήταν το έργο του και το έργο του η ζωή του. Το ίδιο και για τον Βαν Γκογκ. Η πηγή της ζωής του έγινε συγχρόνως και πηγή των έργων του. «Τα έργα του μεγάλου αυτού ζωγράφου, όταν, ιδίως, είχε φθάσει στην κορυφή της καλλιτεχνικής του εξέλιξης, δεν είχαν μόνο σκέψη, διάνοια, ιδέα και αίσθημα», γράφει ο βιογράφος του Ι. Στόουν, «είχαν κάτι περισσότερο : τους ίδιους τους παλμούς της ύπαρξής του, την ουσία του είναι του, εις βάρος όμως του ίδιου. Ό,τι έδινε στις εικόνες του το στερούσε από τον εαυτό του».

Οι μεγάλοι ποιητές της ανθρώπινης τραγωδίας και κωμωδίας (Σαίξπηρ, Μπαλζάκ, Ντοστογιέφσκι κ.α.) ζουν ώς το τέλος της ζωής τους «πολλοί» και, επειδή δεν πεθαίνουν, πάλι στην επιβίωση «μένουν πολλοί». Επιζούν μέσα στο πλήθος των προσώπων που τα έθρεψαν με τη σάρκα τους και τα ζέσταναν με το αίμα τους. Τα πρόσωπα αυτά, «είναι σαρξ εκ της σαρκός τους και οστούν εκ των οστέων τους», όπως λέει για το “Τορκουάτο Τάσο” του, ο Γκαίτε.

Αυτά, όμως, δεν σημαίνουν πως κάθε έργο τέχνης έχει κατ’ανάγκη αυτοβιογραφικό χαρακτήρα, στη στενή σημασία του όρου. Ο ίδιος, μάλιστα, συγγραφέας (ο Γκαίτε) πιστεύει πως και η αυτοβιογραφία ακόμα είναι, για τον αληθινό καλλιτέχνη, όχι ιστορία, αλλά Αλήθεια και Ποίηση μαζί…

Συγκινησιακή ευαισθησία

Ένα απ’τα κυριότερα στοιχεία του καλλιτέχνη είναι, όπως προανέφερα, η συγκινησιακή του ευαισθησία. Πράγματι, χωρίς καθαρή, χωρίς δυναμική συγκινησιακή διάθεση, χωρίς καθαρά αισθήματα, είναι δύσκολο να μιλήσουμε για καλλιτεχνική δημιουργία. Χωρίς ευαίσθητη και φλογερή καρδιά δεν δύναται να νοείται καλλιτέχνης. Ο καλλιτέχνης δονείται απ’τα έγκατά του, δηλαδή, απ’τα βάθη της ψυχής του. Ο αληθινός καλλιτέχνης μεταδίδει στα έργα του την πνοή της ψυχής του· δεν αποτυπώνει απλώς σε αυτά τη φύση, αλλά την αντίληψη και κρίση του επ’αυτής.

«Πρέπει να ζήσεις ένα αίσθημα», έγραφε ο Τολστόι, «και ζώντας το, με κινήσεις, γραμμές, χρώματα, μορφές, εκφραστικά λόγια, να μεταδώσεις αυτό το συναίσθημα, έτσι που να το δοκιμάσουν και οι άλλοι, σ’αυτό βρίσκεται η δραστηριότητα της τέχνης».

Οι μεγάλοι τραγικοί της αρχαιότητας, που έδωσαν στην ανθρωπότητα, όλους τους βαθμούς, όλες τις εντάσεις και όλα τα παραληρήματα των ισχυρότερων παθών της ανθρώπινης ψυχής, τ’απέδωσαν τόσο αριστουργηματικά και τόσο πιστά, όχι γιατί αντέγραψαν τις ψυχικές καταστάσεις των ηρώων τους, αλλά γιατί αισθάνονταν και αυτοί οι ίδιοι τις ψυχικές οδύνες τους. Η εικόνα της Κασσάνδρας, που μας δίνει ο Ευριπίδης, δεν θα ήταν τόσο τέλεια, αν δεν τη ζούσε ο ποιητής.

Στην ευαισθησία αυτή οφείλει ο καλλιτέχνης το σπινθήρισμα στην αίσθηση του αντικειμένου, που διακρίνει κάθε αληθινό καλλιτέχνη. Σ’αυτή οφείλει, ακόμα, και τη φρεσκάδα του μυαλού του, καθώς αγκαλιάζει τον ανεξάντλητα πολύμορφο, όσο και συγκεκριμένο, κόσμο.

Η συγκινησιακή ευαισθησία του καλλιτέχνη συνδέεται στενότατα με τις άλλες ψυχικές και διανοητικές ικανότητές του. Με τη δύναμη, λ.χ., να βλέπει τον κόσμο, με την ικανότητα να καταλαβαίνει τους ανθρώπους, με την ικανότητα να «πιάνει» το νόημα της ζωής και να συμμετέχει στην κίνησή της.

Αν ο καλλιτέχνης δεν θερμανθεί μες στο καμίνι της ζωής, ούτε η ευαισθησία, ούτε η φαντασία, ούτε η έμπνευση, ούτε και καμιά άλλη ψυχική ιδιορρυθμία του κινητοποιείται για τη παραγωγή του έργου τέχνης.

Συναφές προς τη συγκινησιακή ευαισθησία είναι το π ά θ ο ς, η ψυχική ορμή, η συνεχής επικράτηση μιας επιθυμίας ή αλλιώς το σταθερό συναισθηματικό βίωμα που με το βάθος και τη δύναμή του υποτάσσει όλα τ’άλλα στοιχεία της προσωπικότητας και κατευθύνει τη σκέψη και τη συμπεριφορά του ανθρώπου.

Ο παθιασμένος δεν σκέφτεται, αλλά αισθάνεται, δηλαδή συγκινείται μόνο. Ο γλύπτης Σκόπας έμεινε στην ιστορία, ως ο καλλιτέχνης που μπορούσε περίφημα ν’απεικονίσει στα έργα του το σιγαλό πάθος και τη συγκρατημένη αγωνία. Ο Πραξιτέλης το “θήλυ κάλλος”, την ηδυπάθεια και την ερωτική ορμή,

Ένας συνήθης ερωτευμένος άνθρωπος, επί παραδείγματι, μπορεί να ζήσει μια διαβάθμιση και μια ποικιλία συναισθημάτων, τα οποία, ίσως και κάπως καλλιτεχνικά, να εξωτερικεύει.

Όταν όμως, αυτό ο άνθρωπος είναι ένας καλλιτέχνης και μάλιστα μεγάλο ταλέντο –ένας Σούμαν, αίφνης– τότε τα ίδια τα συναισθήματα βιώνονται εντονότερα, σε βάθος και σε πλάτος, και εξωτερικεύονται επίσης εντονότερα και μάλιστα δημιουργικότερα. Ο ένας θα γράψει, ίσως, μερικά ερωτικά γράμματα, πιθανόν μερικούς τρυφερούς στίχους, χωρίς να μας προκαλέσει την προσοχή, ή, έστω, την έκσταση. Ο Σούμαν, όμως, θα συνθέσει τον «έρωτα του ποιητή», μια ολόκληρη ερωτική συμφωνία, στην οποία θ’απεικονίζονται πλαστικά με τις ποιο λεπτές αποχρώσεις, οι ερωτικές του συναισθηματικές δονήσεις, απ’τον καθαρό λυρισμό ώς το τραγικό πάθος, που σ’εμάς θα προκαλέσει την προσοχή και την έκσταση, τη γοητεία και τη συγκίνηση.

Ένας ερωτευμένος καλλιτέχνης και μάλιστα μεγαλοφυής, δεν βλέπει το αντικείμενο της λατρείας του, όπως όλοι οι άλλοι άνθρωποι, αλλά σαν ένα ζωντανό είδωλο, που αντιπροσωπεύει ό,τι τελειότερο σε πλαστικότητα, κάλλος… δηλαδή σε ψυχική δύναμη, έχει ονειρευτεί. Πλησιάζει το ίνδαλμά του και το βλέπει, κυρίως, πρώτα σαν κάλλος, σαν τέχνη. Εκείνο που ο κοινός άνθρωπος το βλέπει φυσιολογικά, όσο ωραίο και αν είναι, σαν ένα πλάσμα με απώτερο σκοπό την ένωση, στον καλλιτέχνη είναι κάτι άλλο. Μια υπεραισθητή ουσία κάλλους, θα μπορούσε να την ονομάσει κανείς. Αν και τα κίνητρα είναι σεξουαλικά, όμως, ο αυτοσκοπός δεν είναι αποκλειστικά η ένωση. Το συναναστρέφεται και το θεωρεί σαν κάτι το τέλειο…

Το ίδιο απ’την ανάποδη, και στην περίπτωση της ερωτικής απογοήτευσης. Ο μεγάλος μουσουργός, θα συνθέσει μια άλλη συμφωνία που θ’απεικονίζει πλαστικά όλο το βάθος και την κλίμακα των καταθλιπτικών του συναισθημάτων που και αυτή θα μας γοητεύει γιατί θα έχει μεγαλοσύνη.

Η θλίψη, είναι ένα απ’τα πολύ κοινά, τα πολύ συνήθη ανθρώπινα συναισθήματα. Γι’αυτό είναι αναρίθμητοι όσοι μίλησαν ή έγραψαν – εκφράστηκαν για τη θλίψη. Και, ίσως, μας συγκίνησε η θλίψη, η μελαγχολία τους. Άλλο πράγμα, όμως, είναι ο νοσταλγικός και μελαγχολικός τόνος, που δίνει τη χαρακτηριστική γραμμή στο καλλιτεχνικό έργο του Μαλακάση, του Χατζόπουλου ή του Γρυπάρη, του Ουράνη και του Παράσχου, του Χάινε, του Πόε, του Καβάφη και του Καρυωτάκη.

Καθένας απ’αυτούς δεν τη ζωγράφισε μόνο ωραιότατα σύμφωνα με την τεχνοτροπία και το ταλέντο του, αλλά και την ερμήνευσε διαφορετικά σύμφωνα με τον χαρακτήρα του και τη ζωή του.

Έτσι, αλλού βλέπει κανείς απαλούς μελαγχολικούς τόνους χωρίς βάθος και οξύτητα (Ουράνης π.χ. και Παράσχος). Αλλού πικρούς μελαγχολικούς τόνους γεμάτους μουσικότητα (Φιλύρας). Αλλού μελαγχολία με πολύ απαισιοδοξία χωρίς, όμως, να φθάνει μέχρι τον θάνατο (Καβάφης). Και αλλού, τέλος, μέχρι θανάτου (Καρυωτάκης).

Άλλο βασικό στοιχείο του καλλιτέχνη είναι η φαντασία του.

Φαντασία

Η φαντασία είναι ψυχική λειτουργία με την οποία αναπαριστούμε τα πράγματα με τη σκέψη μας. Λειτουργία με την οποία μπορούμε να εννοούμε, να συνδυάζουμε και να δημιουργούμε νέες παραστάσεις με τη βοήθεια των αναμνήσεων. Η φαντασία είναι πλαστική δύναμη, ικανή να πλάσει απεικονίσεις. Χωρίς τη φαντασία τίποτα το καινούριο δεν είναι δυνατόν να κατασκευάσει ο καλλιτέχνης – δημιουργός.

Και εφόσον δ η μ ι ο υ ρ γ ώ, θα πει, όπως θα δούμε στο επόμενο κεφάλαιο, ανακαλύπτω στο περιβάλλον κάτι ν έ ο, η φαντασία τείνει να μας απομακρύνει απ’τα πραγματικά δεδομένα του κόσμου και της ζωής. Αλλά αν το «ν έ ο» που ο άνθρωπος δημιουργεί, δεν υπάρχει πάντοτε, όμως, πηγάζει απ’αυτό που υπάρχει στην πραγματικότητα (απ’τις μνημονικές παραστάσεις) και στηρίζεται, επίσης, στην πραγματικότητα. Και τούτο γιατί η φαντασία είναι μια ψυχική λειτουργία, μια ιδιαίτερη ανθρώπινη δραστηριότητα, που εμφανίζεται κι αναπτύσσεται κατά την πορεία της εργασίας… Η δημιουργική φαντασία πλουτίζεται, επαληθεύεται και αποσαφηνίζεται μόνο κατά την πορεία της υλικής πραγματοποίησής της. Ο συγγραφέας, λ.χ., δημιουργώντας το έργο του, ξεκινά απ’τις παρατηρήσεις που έχει προηγουμένως αντλήσει απ’τη ζωή. Κατά συνέπεια η φαντασία εξαρτάται απ’τη γνώση της πραγματικότητας, όπως επίσης συνδέεται στενά με τα ενδιαφέροντα του ανθρώπου, τις ικανότητες και γνώσεις, τις έξεις και τις κλήσεις του.

Κάθε δημιουργός νέας μηχανής, κατά την πορεία της κατασκευής της, κάνει σχέδια, σκίτσα κ.λ.π. Το ίδιο κάνει και ο καλλιτέχνης (συγγραφέας, μουσικοσυνθέτης, ζωγράφος κ.λ.π.). Πηγή της φαντασίας είναι πάντοτε η ζωή, ο κόσμος.

Ο επιστήμονας, που κάνει και τις πιο τολμηρές υποθέσεις, ξεκινά απ’τους αντικειμενικούς νόμους της πραγματικότητας. Αλλά ο καλλιτέχνης προσπαθεί με τα έργα του ν’απεικονίσει τη ζωή, όπως είναι στην πραγματικότητα, γιατί αλλιώς δεν μπορεί να επιδράσει στους ανθρώπους.

Η δημιουργική φαντασία βοηθάει τον καλλιτέχνη να δει το αντικείμενό του πλατιά και ελεύθερα, να εισδύσει στην ουσία του και να βρει την πιο κατάλληλη μορφή, για να υλοποιήσει, να εκφράσει το νόημά του. Έτσι ο Βαν Γκογκ, αντί ν’αποδίδει με ακρίβεια αυτό που έβλεπε, έπαιρνε τη γενική έκφραση, αυτό που αισθανόταν ο ίδιος και ύστερα το έδειχνε με χρώματα αυθαίρετα, δικά του, κατάλληλα, όμως, για να μεταδώσουν στο εκατονταπλάσιο τη σκέψη του και τα αισθήματά του. Αλλ’αυτό δεν είναι γενικό γνώρισμα των καλλιτεχνών. Οι μεγάλοι καλλιτέχνες είναι μετρημένοι. Περιγράφοντας ο Γκαίτε τον τρόπο, σύμφωνα με τον οποίο εργαζόταν, λέει : «Αφήνω τα αντικείμενα να επιδράσουν ήρεμα επάνω μου. Ύστερα παρατηρώ αυτή την επίδραση και προσπαθώ να την αποδώσω πιστά και χωρίς παραποιήσεις».

Οπωσδήποτε η φαντασία ωθεί πάντα τον καλλιτέχνη προς την υπερβολή, αλλά η υπερβολή αυτή είναι κάπως απαραίτητη στην τέχνη. Ο Γκυ ντε Μωπασάν γράφει σ’ένα πρόλογό του : «Ο καλλιτέχνης έχει το δικαίωμα να δημιουργεί στο έργο του έναν κόσμο ωραιότερο, απλούστερο, φοβερότερο ή και καλύτερο από τον πραγματικό».

Γι’αυτό και πολύ σωστά ο Χέγκελ, τονίζει πως «η φαντασία του καλλιτέχνη είναι η φαντασία του ανθρώπου, που έχει μεγάλο νου και καρδιά!…»

Όπως και να’χει, η δημιουργική φαντασία είναι απαραίτητη σε μεγάλο βαθμό για τη δημιουργία του αντικειμένου της καλλιτεχνικής παραγωγής, για τη σύνθεση των θεμάτων, των πινάκων ζωγραφικής, για την ανάπτυξη του διηγήματος της λογοτεχνικής παραγωγής, για την ανάπτυξη των μουσικών θεμάτων κ.α.

Η υποκειμενικότητα, όμως, του καλλιτέχνη δεν εξαντλείται με τη συγκινησιακή ευαισθησία, τη φαντασία και την έμπνευση. Χρειάζεται και Παρατηρητικότητα και Φιλοπονία και Μυαλό. Όλες αυτές οι ψυχικές ιδιότητες αποτελούν, άλλωστε, και σπουδαίους παράγοντες του δημιουργικού ταλέντου του. Οπωσδήποτε όλ’αυτά συνεργάζονται και εναρμονίζονται όχι μόνο ν’αφομοιωθεί η εξωτερική πραγματικότητα, να ιδωθεί καλλιτεχνικά το συγκεκριμένο αντικείμενο, αλλά και να μεταπλασθεί καλλιτεχνικά το αντικείμενο ως έργο τέχνης.

Απορρόφηση – Ενσωμάτωση

Ολόκληρη η δραστηριότητα του ανθρώπου, που βρίσκεται σε κατάσταση έμπνευσης, είναι συγκεντρωμένη στο έργο του. Η έμπνευση, πάντως είναι τότε μόνο δυνατή όταν έχει συσσωρευθεί αρκετή πείρα από παρατηρήσεις, όταν έχει ξεκαθαρισθεί το σχέδιο του έργου, και ο καλλιτέχνης είναι αφοσιωμένος εντελώς σ’αυτό που σκέφτεται.

Μεταξύ της απτής πραγματικότητας και της διαρκούς αναζήτησης των πλαστικών μέσων, που αυτή η πραγματικότητα μετουσιώνει και αποκαθαρμένη μέσω της ψυχής του καλλιτέχνη, θα ξαναδοθεί στους ανθρώπους, υπό μορφή έργου τέχνης, μεσολαβή το όνειρο.

Το όνειρο αυτό δεν είναι παρά ο ενορατικός κόσμος του καλλιτέχνη, που δίνεται απ’αυτόν υπό τη συγκεκριμένη μορφή των καλλιτεχνημάτων. Έχουν πει, ότι το πλάνο της “Θείας Κωμωδίας” του Δάντη, φέρεται ως προϊόν ενός παραισθητικού ονείρου.

Αυτά λάμβαναν χώρα, πριν από διακόσια χρόνια, τότε που με τους ψυχιάτρους επικεφαλής, έβλεπαν όλοι σχεδόν παντού την ψυχοπάθεια. Πίστευαν, πως οι ψευδαισθήσεις της ακοής και της όρασης, έπρεπε να είναι συχνές στους ζωγράφους, στους μουσικούς και στους ποιητές. Αλλά ευτυχώς, που βρέθηκαν και κάποιοι, όπως ο μεγάλος στοχαστής Αλφρέντ ντε Βινιύ, που διόρθωσαν την πλάνη, χαρακτηρίζοντας τις δήθεν ψευδαισθήσεις, απλά όνειρα και την ονειροπόληση παραγωγικό συλλογισμό. Γι’αυτό και ο καλλιτέχνης ζει μια διπλή ζωή, τη ζωή του πρακτικού ανθρώπου και του ανθρώπου που διαρκώς ονειρεύεται.

Αυτό είναι που ανάγκασε τον Γκύζη να ομολογήσει, μέσα στις επιστολές του : «Δι’εμέ, ο κόσμος είναι νοερόν τι. Ζω με το παρελθόν και το μέλλον. Δια το ενεστώς δεν ευρίσκω καιρόν…» Και αλλού : «Για τον εαυτόν μου μπορεί να πει κανείς, ότι είμαι ένας άνθρωπος, που πέρασε όλη του τη ζωή διαρκώς ονειρευόμενος…»

«Αυτό το διαβολεμένο πουλί», έλεγε σ’έναν φίλο του ο Ε.Α. Πόε, μιλώντας για το “Κοράκι” του, «με κυνηγάει αδιάκοπα· δεν μπορώ ν’απαλλαγώ απ’την παρουσία του· ακόμα και εδώ που κάθομαι ακούω το κράξιμό του… το φτερούγισμά του αντηχεί μέσα στ’αυτιά μου…»

Ο Φλομπέρ, έλεγε πως αισθανόταν ζωηρά στη γεύση του το δηλητήριο, όταν περιέγραφε τη σκηνή της αυτοκτονίας της Έμμα – στη Μαντάμ Μποβαρύ.

Ο Μότσαρτ συνέθετε στο κεφάλι του οποιοδήποτε μουσικό έργο και ύστερα μπορούσε να το «δει» με μια ματιά σαν ωραίο πίνακα.

“Φυσιολογική” διαταραχή

Πολλές φορές παρατηρούμε, ότι, είτε απ’την επανάληψη των δημιουργικών οραματισμών και φαντασιώσεων, είτε από κάποια συνειδητή και κάπως κενόδοξη προσπάθεια διαφοροποίησης, είτε, τέλος, από ένα είδος συρμού, γενικώς οι καλλιτέχνες συνηθίζουν ν’αφήνονται και αρέσκονται να διακρίνονται διαρκώς απ’τους μη καλλιτέχνες από κάτι το ιδιαίτερο, κάτι το εκκεντρικό στην αμφίεση και στη συμπεριφορά τους. Μερικοί, μάλιστα, βρίσκουν ευχαρίστηση με το να νομίζουν τον εαυτό τους ανισόρροπο.

Το γεγονός αυτό είναι ψυχολογικά, ευνόητο, εφόσον η τάση προς διάκριση και προς υπεροχή αποτελεί ένα απ’τα αξιόλογα στοιχεία που συνθέτουν την προσωπικότητα.

Οπωσδήποτε όμως συμβαίνει καμιά φορά κατά τη διάρκεια της έμπνευσής τους, μερικοί καλλιτέχνες, ιδίως όσοι διακρίνονται για υπέρμετρη συγκινησιακή ευαισθησία (οι λογοτέχνες λ.χ.), ν’απορροφώνται τελείως απ’το αντικείμενο της έμπνευσής τους, το οποίο σαν έμμονο αίσθημα, σαν έμμονη ιδέα, σαν πάθος, τους κυριεύει ολοκληρωτικά, έτσι, ώστε να άγονται και να φέρονται σαν ενεργούμενα του στοχασμού τους. Παύουν πια να ζουν κατά τη συνήθη έννοια της λέξης και συμπεριφέρονται κατά τελείως ιδιόρρυθμο, ασυνήθιστο και παράδοξο τρόπο. Φαίνονται αφηρημένοι, ατημέλητοι. Έχουν βλέμμα μερικές φορές απλανές ή συγκεντρωμένο. Ύφος που εκφράζει αμηχανία και σύγχυση.

Έτσι δίνεται, πολλές φορές, η εντύπωση της παραδοξότητας στην προσωπικότητα του καλλιτέχνη, του αφύσικου… Δίνεται η εντύπωση, ότι έχασαν τον έλεγχο του εαυτού τους, ότι κατέχονται από κάποια έξω απ’αυτούς δύναμη, ότι ζουν σ’έναν άλλο κόσμο έξω απ’τον δικό μας. Οι καλλιτέχνες αυτοί φαίνεται τότε σαν να «έπαθαν», σαν να έχασαν την ικανότητα των φυσιολογικών ψυχικών αντιδράσεων, σαν να τους «έστριψε», σαν να έπαθαν, δηλαδή, μια κάποια ψυχική διαταραχή. Σαν «μυστικιστική παρόξυνση». Αλλά αυτό είναι μια “παροδική “φυσιολογική” διαταραχή”…

©Μανώλης Μεσσήνης

Τέχνη και Καλλιτεχνική Δημιουργία

2008-11-30T08:14:00.001-08:00

Χωρίς τέχνη η ζωή θα ήταν ακατανόητη κι ανυπόφορη. Και τούτο επειδή η τέχνη είναι πιο μεγαλόπρεπη και πιο ιδανική απ’την καθημερινή πραγματικότητα. Γιατί πάν’απ’όλα, μας δίνει καθαρή ευχαρίστηση, ανεβάζοντάς μας κάπως ψηλότερα απ’τις μικρόψυχες συγκρούσεις κι οδυνηρές αντιθετικότητες της σύγχρονης ζωής.
Και δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς, αφού η δύναμη της τέχνης είναι μεγαλύτερη απ’τη δύναμη και τη ζωή των ανθρώπων και των εθνών : Όλα περνούν και φεύγουν. Η τέχνη όμως, μένει. Είναι η μόνη διαρκής παρουσία. Ίσως γι’αυτό ακριβώς αντανακλά και πιστότερα από κάθε άλλο οικοδόμημα του ανθρωπίνου πνεύματος τον όλο τρόπο ζωής των ανθρώπων, των ομάδων και των εθνών.

Ζωή και τέχνη είναι συνυφασμένες. Ζωή ανθρώπινη χωρίς τέχνη δεν νοείται, δεν υπάρχει. Να σκεφτεί κανείς, τώρα, πως ίσως η γλυπτική τέχνη της ελληνικής αρχαιότητας είναι ασύγκριτη γιατί παριστάνει ζωή, ενέργεια και κίνηση μέχρι που και αυτόν τον θάνατο τον παρουσιάζει σε δράση, σε κίνηση, σε ζωή;

Χωρίς τέχνη η ιστορία θα ήταν κενό γράμμα. Μόνο χάρις στην τέχνη γίνεται σ’εμάς μια ζωντανή πραγματικότητα. Η γνώση μας για το παρελθόν οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στα διάφορα λείψανα της τέχνης.

Η τέχνη ήταν ανέκαθεν μια οργανική ανάγκη των ατόμων και των ομάδων και μια απ’τις ευρύτατες εκδηλώσεις της ζωής. Εμφυτεύεται στην ψυχή των παιδιών, όσο και σ’εκείνη των πρωτόγονων.

Ποιο είναι, λοιπόν, αυτό το φαινόμενο που το αποκαλούμε Τέχνη; Ποια είναι η ουσία του, ποια η λειτουργία του και πώς μπορούμε να το προσδιορίσουμε;
Κατά την ταπεινή μου γνώμη : Τέχνη είναι η ανώτερη έκφραση και μεγαλόπρεπη συμπύκνωση της πλουσιότερης απ’αυτή και ζωντανότερης πραγματικότητας…

Η προσεκτική παρατήρηση μας πείθει, ότι τα είδωλα της πραγματικότητας που μας παρουσιάζει η τέχνη, είναι πλάσματα που έχουν δημιουργηθεί με μια “αφαίρεση” και μια “σύνθεση”, με μια βαθιά λοιπόν κατεργασία του αντικειμένου. Στο αποτέλεσμα τούτο, ο καλλιτέχνης φτάνει με μια μετάπλαση του “φυσικού” αντικειμένου και των γεγονότων της “πραγματικής” ζωής και με την καταξίωσή τους, δηλαδή με μια εργασία που μπορούμε να την ονομάσουμε πνευματική μεταστοιχείωση της πραγματικότητας.
Πράγματι, το Έργο Τέχνης, συνιστά το αποτέλεσμα πνευματικής δραστηριότητας, που προϋποθέτει τη συνειδητοποίηση απ’τον καλλιτέχνη, ορισμένων στοιχείων της ζωής και της φύσης μπροστά στα οποία παίρνει θέση, την οποία προβάλει μέσα στο δημιούργημά του. Το καλλιτέχνημα, δηλαδή, είναι αποτέλεσμα της δημιουργικής αλλαγής, της πλαστικής επεξεργασίας της πραγματικότητας απ’τον άνθρωπο. Κι αρχίζει να υπάρχει απ’τη στιγμή που ο καλλιτέχνης με την έμπνευσή του και τον μόχθο του κατόρθωσε να “μορφώσει την ύλη”, καθώς λέει ο Σολωμός.

Τι μας προσφέρει η Τέχνη η Πραγματική; Τ’αληθινά έργα τέχνης συγκλονίζουν την ψυχή μας, φέρνουν τα δάκρυα, τον θαυμασμό, την αγανάκτηση. Η τέχνη μάς αποκαλύπτει τα αισθήματα και τις σκέψεις των ανθρώπων… Πολλές φορές μαθαίνοντας μέσω της τέχνης για τους ανθρώπους, ανακαλύπτουμε και στον εαυτό μας κάποιες νέες πλευρές, γνωρίζουμε πιο βαθιά και πιο πολύπλευρα τον εαυτό μας. Η τέχνη μάς αποκαλύπτει τη χαρά και τον πόνο, τον ενθουσιασμό και την απόγνωση. Μας φωτίζει τους χαρακτήρες και τα φερσίματα των ανθρώπων, ανιστορεί τη μοίρα τους, κι έτσι δυναμώνει το πνεύμα μας, ακονίζει τη σκέψη μας, διδάσκει και εξυψώνει, στερεώνοντας έτσι στον άνθρωπο ό,τι αληθινά είναι ανθρώπινο. Αυτό σημαίνει, πως η τέχνη έξω απ’την αισθητική της αξία και χωρίς να ξεφεύγει απ’το βάθρο της αυτό, έχει τη γνωστική καθώς και ηθοπλαστική της αξία, εάν και εφόσον, φυσικά, ο καλλιτέχνης στέκεται στο ύψος του. Και τούτο επειδή είναι δυνατόν η τέχνη -ο ιδιόρρυθμος αυτός σύμβουλος του ανθρώπου- να ξυπνήσει σ’αυτόν πλαστά αισθήματα, να του δώσει τεχνητές σκέψεις, να παραμορφώσει την αλήθεια, να πλαστογραφήσει την πραγματικότητα, να του υποβάλλει τάσεις, αισθήματα και ιδέες τέτοιες, ώστε η επίδρασή της ν’αποδειχθεί τελικά αρνητική, ξεγελαστική…

Εν πάση περιπτώσει, τέχνη και καλλιτεχνική δημιουργία δεν μπορεί να κάνει ο οποιοσδήποτε.

Αλλά… Ποιος είναι ο καλλιτέχνης;

Φυσικά, τα έργα τέχνης δεν γίνονται από μόνα τους – γίνονται απ’τον άνθρωπο. Η τέχνη, γράφει ο Καντ, διακρίνεται απ’τη φύση, γιατί είναι αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Καλλιτέχνης, συνεπώς, είναι εκείνος που ασκεί καλλιτεχνική δημιουργία (γλυπτική, ζωγραφική, ποίηση, πεζογραφία, μουσική, ηθοποιία κ.λ.π.). Αλλά ο καλλιτέχνης δεν δημιουργεί στο κενό, παρά μέσα στο δικό του συγκεκριμένο περιβάλλον, ακολουθώντας αυτές ή εκείνες τις αισθητικές (τεχνοτροπίες και εξωαισθητικές παραδόσεις).

Επομένως, μες στην τέχνη στέκεται ο άνθρωπος που την έκανε. Εκεί διαφαίνεται η προσωπικότητα του καλλιτέχνη.

Και τίθεται το ερώτημα : Ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος, ποια είναι αυτή η προσωπικότητα του καλλιτέχνη;

Είναι σαν όλους τους κοινούς θνητούς ή έχει μέσα του κάτι μαγικό, το θεϊκό, το μυστηριακό; Γιατί κάνει τέχνη;

Στο ερώτημα αυτό μπορεί να δοθεί κατ’αρχήν η ακόλουθη απάντηση : Όχι. Καμία μυστηριώδη ιδιότητα δεν υπάρχει στον καλλιτέχνη. Ο καλλιτέχνης είναι σαν όλους τους άλλους ανθρώπους, με τη διαφορά πως έχει αναπτυγμένες και συντονισμένες περισσότερο (απ’τους μη καλλιτέχνες) μερικές ψυχικές ιδιότητες και ιδιορρυθμίες, όπως π.χ. : συγκινησιακή ευαισθησία, φαντασία, έμπνευση, ταλέντο κ.λ.π.

Κάθε άνθρωπος σε περιορισμένο, βέβαια, βαθμό, έχει καλλιτεχνικές ικανότητες. «Δεν υπάρχει άνθρωπος», λέει κάπου ο Νιρβάνας, «που για μια στιγμή κάτω από ισχυρή θλίψη ή έρωτα ή στοργή, δεν υπήρξε ποιητής… Ευνόητο, όμως, είναι ότι από το άτομο που εκδηλώνεται καλλιτεχνικά, υπό ορισμένες συνθήκες, και μεμονωμένης καλλιτεχνικής εκδήλωσης μέχρι του καλλιτέχνη και του καλλιτεχνήματος, το χάσμα είναι μέγα». Είναι αναμφισβήτητο πως κάθε άνθρωπος περιέχει στοιχεία από εκείνα που διακρίνουν τον καλλιτέχνη. Ευτυχώς. Γιατί, αν δεν γινόταν έτσι, τότε οι άνθρωποι δεν θα μπορούσαν ν’αφομοιώσουν και να κατανοήσουν τα έργα τέχνης. Αλλά οι καλλιτεχνικές ικανότητες, που στον έναν ή τον άλλον βαθμό υπάρχουν σ’όλους τους ανθρώπους, στον καλλιτέχνη είναι πολύ ανεπτυγμένες και συμπυκνωμένες.

«Ο καλλιτέχνης», γράφει κάπου ο Μ. Γκόργκι, «είναι ένας άνθρωπος που ξέρει να επεξεργάζεται τις προσωπικές – υποκειμενικές εντυπώσεις, που μπορεί να βρίσκει σ’αυτές το γενικό ενδιαφέρον – το αντικειμενικό – και το απεικονίζει σε δικές του φόρμες. Οι πιο πολλοί άνθρωποι δεν επεξεργάζονται τις υποκειμενικές εντυπώσεις τους». Η τέχνη αρχίζει από τότε που ο καλλιτέχνης επεξεργάζεται δημιουργικά και γενικεύει στην συνείδησή του το περιεχόμενο της πραγματικότητας. Κι ακολουθεί ένα δεύτερο ερώτημα : Και για ποιο λόγο ο ένας καλλιτέχνης γίνεται μουσικός, ο άλλος ζωγράφος, ο τρίτος λογοτέχνης;… Και ακόμα : Για ποιο λόγο ο ένας καλλιτέχνης υμνεί τη ζωή, τη χαρά, τον έρωτα, και ο άλλος τη διαστροφή, τη θλίψη, τον θάνατο; Για ποιο λόγο ο ένας ζωγράφος χρησιμοποιεί την αφαιρετική τεχνοτροπία κι ο άλλος, ή και ο ίδιος, σ’άλλη περίοδο, χρησιμοποιεί τη ρεαλιστική; Για ποιο λόγο ο ένας συγγραφέας αγωνίζεται με την πένα του ν’ανατρέψει μια κοινωνική κατάσταση κι ο άλλος ή και ο ίδιος σε άλλη φάση της ζωής του, προσπαθεί να τη συντηρήσει; Κι ακόμα : Γιατί ο ποιητής γράφει αυτούς τους στίχους και όχι εκείνους;

Γίνεται αμέσως φανερό, πως για να εξηγηθούν όλ’αυτά δεν αρκεί η έμπνευση και το ταλέντο του καλλιτέχνη. Χρειάζονται και άλλα στοιχεία ψυχολογικού, ιδιοσυγκρασιακού, κοινωνιολογικού χαρακτήρα.

Και μόνο όταν λάβουμε υπόψη μας και όλ’αυτά στην εξελικτική τους πορεία και ειδικότερα στη μεταξύ τους αλληλεπίδραση κι αλληλεξάρτηση μες στο πλαίσιο πάντοτε των προσπαθειών, που μερικές φορές γίνονται τελείως δραματικές κι απεγνωσμένες, να ικανοποιήσει ο καλλιτέχνης τις ανάγκες του, υλικές και πνευματικές, να προσαρμόζεται και να ισορροπεί συνεχώς ή και να ξαναβρίσκει την ισορροπία του, αν τη χάσει, μέσα σ’ένα διαρκώς εξελισσόμενο περιβάλλον, μόνο τότε θα μπορέσουμε να καταλάβουμε και να «εξηγήσουμε» τον καλλιτέχνη και το έργο του.

Τέχνη και Δημιουργοί

2008-11-30T08:04:00.000-08:00

Η Καλλιτεχνική δημιουργία δεν είναι καμιά μυστηριακή δημιουργία, ούτε και καμιά μορφή ψύχωσης. Η αληθινή καλλιτεχνική δημιουργία όχι μόνο δεν είναι κάτι το θολό, το μεταφυσικό, το υποσυνείδητο… αλλά, αντίθετα, είναι κάτι το ορθολογιστικό και υγιές. Κατά τη γνώμη μου είναι η πιο ορθολογιστική και η πιο υγιής απ’όλες τις δημιουργικές δραστηριότητες του ανθρώπου. Και τούτο, γιατί α) είναι πάντοτε συνειδητή με την έννοια ότι ο καλλιτέχνης έχει ξεκαθαρίσει μέσα του τι κάνει και γιατί το κάνει. Έχει εισχωρήσει στον νομοτελειακό δεσμό των φαινομένων. Έχει αντιληφθεί το περιεχόμενο της πραγματικότητας. Έχει, δηλαδή, συνειδητοποιήσει το περιεχόμενο, τον σκοπό και την τάση της δημιουργίας του. Και β) γιατί αφορά τον πιο δουλεμένο, τον πιο μελετημένο, τον πιο οργανωμένο και συνειδητοποιημένο και συνεπώς τον πιο ισορροπημένο τομέα της προσωπικότητας του καλλιτέχνη. Γι’αυτό η καλλιτεχνική λειτουργία διατηρείται σε φυσιολογική κατάσταση και ανθίσταται με σθένος ακόμη και τότε που ο καλλιτέχνης σαν άνθρωπος ένεκα της μεγάλης του συγκινησιακής ευαισθησίας, της μεγαλύτερης συναισθηματικής και διανοητικής καταπόνησης… έχει τυχόν αρχίσει να χάνει ή κι έχει χάσει ακόμη, για ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο χρονικό διάστημα την ισορροπία της ψυχής και του πνεύματός του…

Κατά συνέπεια η καλλιτεχνική δημιουργία αποτελεί την πιο λεπτή, την πιο κουραστική και την πιο θαυμαστή δραστηριότητα του ανθρώπου. Απαιτεί τις περισσότερες προϋποθέσεις απ’τον καλλιτέχνη – δημιουργό “και αυτές αναπτυγμένες στον υπέρτατο βαθμό”. Και οι προϋποθέσεις αυτές αφού περάσουν μέσα απ’τη συναρπαστική κόλαση του πάθους, της φαντασίας και της έμπνευσης και συνέχεια μέσα απ’το καθαρτήριο της παρατηρητικότητας, της λογικής και των γνώσεων, φτάνουν κάθιδρες και εξαντλημένες στον μαγευτικό παράδεισο…

___________

(Τα δοκίμια : “Τέχνη και Καλλιτεχνική Δημιουργία”, “Ψυχολογική πλευρά της Προσωπικότητας του Καλλιτέχνη”, “Κοσμοθεωρητική πλευρά της Προσωπικότητας του Καλλιτέχνη”, “Ταλέντο”, “Καλλιτέχνης και Επιστήμονας”, “Φιλότεχνοι”, είναι μέρος της μελέτης μου “Τέχνη και Δημιουργοί”)

Η Έννοια της Πραγματικότητας - vii

2008-11-30T07:59:00.000-08:00

Ο άνθρωπος έχει συνέλθει πια απ’τον ενθουσιασμό του, που τον μέθυσε και τον έκλεισε στον γυάλινο πύργο και, απ’το άλλο μέρος, έχει απαλλαγεί απ’την έλλειψη εμπιστοσύνης προς τον εαυτό του. Έχει κάνει ορθά αυτή τη φορά την αναγνώριση, πως είναι πνεύμα. Δεν θα χυθεί για να τις ζητήσει σ’έναν απόμακρο κόσμο φανταστικό, περιφρονώντας τη γύρω πραγματικότητα. Θα μείνει στον κόσμο μας. Οι ιδέες του δεν θα είναι τίποτ’άλλο παρά η έκφραση του εσώτερου Είναι της πραγματικότητας. Δουλειά του η αδιάκοπη δημιουργία και αναθεώρηση των ιδεών. Αντί να είναι βυθισμένος στη θεωρία και τον θαυμασμό του κόσμου των ιδεών, θα είναι βυθισμένος στη δημιουργία του κόσμου των ιδεών και στη μελέτη του. Και την πρώτη και τη δεύτερη φορά εφαρμογή της σκέψης πάνω στη σκέψη γίνεται, –αυτό που ονομάζουμε πραγματικότητα δεν είναι παρά σκέψη, όταν μελετάμε τα πράγματα και αίσθημα, όταν τα ζούμε. Με τη διαφορά πως η εφαρμογή αυτή, τη μια φορά φθάνει και ώς τα πράγματα, είναι και εφαρμογή του πνεύματος σ’αυτό που ονομάζουμε πραγματικότητα, ενώ την άλλη το πνεύμα περιορίζει το έργο του στον εαυτό του, και, ενώ κάνει αυτό, νομίζει πως μες στο έργο του κλείνει και τα πράγματα.

Στο ευρύτατο αυτό νόημα που δίνουμε στην εφαρμογή της σκέψης πάνω στη σκέψη δεν ανταποκρίνεται βέβαια η παρομοίωσή σου, καλό μου δαιμόνιο. Υπάρχει όμως κι άλλη σπουδαία διαφορά. Η πεντάμορφή σου είναι κλεισμένη παρά τη θέλησή της στον γυάλινο πύργο. Ενώ η σκέψη μας αποτραβιέται μόνη της στο βασίλειό της, είτε από παραστράτισμα, όπως είδαμε, είτε και από εσώτερη ανάγκη, που επιβάλλει τη μελέτη και την αυτοεξερεύνηση.

Στο αποτράβηγμά της αυτό, πλούσιο και εύφορο, η σκέψη αντιμετωπίζει τον εαυτό της, πρόσωπο με πρόσωπο, βυθομετρά τις δυναμικότητές της και ακονίζεται για νέους δρόμους. Είναι φανερό πως δεν σκεφθήκαμε ούτε στιγμή να καταδικάσουμε παρά μόνο το παραστράτισμα κι εκείνο πάλι όχι στα αποτελέσματά του, που πολλές φορές είναι βάσιμα, αλλά μόνο στην πεποίθηση, πως φθάνει ο δρόμος εκείνος για την εκπλήρωση της αποστολής του πνεύματος. Ο δρόμος εκείνος, όσο πολύτιμος κι αν είναι, δεν αρκεί. Χρειάζεται κι ο άλλος που ξεκινά απ’τα πράγματα, ή φθάνει ώς εκεί.

Ακολουθώντας τους δυο αυτούς δρόμους η σκέψη, πότε μαζί και πότε έναν – έναν, πότε πρώτα τον έναν και ύστερα τον άλλον και πότε αντιστρόφως, θα βαδίζει αδιάκοπα σε μια τελειοποίηση του έργου της.

Ύστερ’απ’αυτά μπορούμε να συμπεράνουμε : 1) Πως η εφαρμογή του πνεύματος πάνω στον εαυτό του και όταν δεν στρέφεται γύρω απ’αυτό που ονομάζουμε εξωτερική πραγματικότητα, είναι αλήθεια, όταν βέβαια είναι πιστή εφαρμογή, χωρίς λάθος δηλαδή. Και 2) πως αλήθεια είναι οι σχέσεις που το πνεύμα μας αναγνωρίζει ανάμεσα στ’αντικείμενα αυτού που ονομάζουμε εξωτερική πραγματικότητα και οι σχέσεις που ανακαλύπτει στον εαυτό του, εφόσον όλες αυτές οι σχέσεις φέρνουν τη σφραγίδα της αιωνιότητας, ή καλύτερα, εφόσον στον καθορισμό των σχέσεων αυτών δεν εισέρχεται κανένα στοιχείο του μικρού Εγώ, αλλά παίρνουν τη μορφή στην οποία κάθε πνεύμα αναγνωρίζει τον εαυτό του, το έργο του, και εφόσον η ίδια η πραγματικότητα είτε εξωτερική, είτε εσωτερική, δεν έρχεται να τις διαψεύσει.

Μ’αυτό τον τρόπο μού φαίνεται πως βγάζουμε τη σκέψη απ’τον γυάλινο πύργο, και την αποδίδουμε σε όλη την έκταση του έργου της. Την αφήνουμε ελεύθερη να τρέξει στο πράσινο λιβάδι. Τώρα θα δρέψει συνειδητά τους καρπούς. Δουλεύοντας επάνω στον εαυτό της τον ένοιωσε βαθιά και ξέρει καλύτερα τώρα τι πρέπει και τι μπορεί να του ζητήσει και πώς να το ζητήσει.

Όσο βρισκόμαστε στο πεδίο της πνευματικής δράσης το Εγώ ανήκει σ’αυτό που ονομάζουμε εξωτερικός κόσμος. Ως τέτοιο είναι αντικείμενο της ίδιας έρευνας της σκέψης και θα προικισθεί με τις πνευματικές σχέσεις, που το πνεύμα θ’ανακαλύψει σ’αυτόν. Τόσο μόνο. Η κυριαρχία του Εγώ είναι αλλού. Στο πεδίο π.χ. της αισθητικής δράσης του ανθρώπου, στην πράξη γενικά. Εκεί είναι βασιλιάς.

Στο στόμα μου έρχεται συχνά η έκφραση : αυτό που ονομάζουμε πραγματικότητα, ή, αυτό που ονομάζουμε εξωτερικός κόσμος. Μιλάω έτσι γιατί, όπως φάνηκε και στην αρχή, έχω επιφυλάξεις σ’αυτό το σημείο. Δεν θέλω να νοηθεί πως δέχομαι μονοκόμματα την κοινή αντίληψη για τον εξωτερικό κόσμο. Ας βάλουμε ένα ερωτηματικό. Τι θα πει εξωτερικός κόσμος; Εξωτερικός ως προς τι; Είμαστε έξω απ’τον κόσμο και ο κόσμος έξω από μας; Αλλά τότε πως είναι δυνατόν να τον γνωρίζουμε; Ο κόσμος είναι μες στο πνεύμα μας και το πνεύμα μας είναι μες στον κόσμο, το είπαμε. Η έκφραση εξωτερικός κόσμος, το βλέπουμε, είναι καθαρά ψυχολογική, δημιούργημα του Εγώ μας, της ψυχολογικής μας προσωπικότητας, πολύ χρήσιμη για την πράξη της ζωής. Χάνει όμως τη σημασία της, αλλάζει νόημα στο πνευματικό πεδίο, όπως τόσες άλλες. Τι θα πει π.χ. εμείς; Άτομο; Άτομο μες στο σύμπαν; Πώς; Βλέπετε πόσο αλλάζει το νόημα. Δεν συμβαίνει βέβαια αυτό μόνο στα παραδείγματα που ανέφερα. Απέναντι σε όλα μπορούμε να έχουμε δυο στάσεις. Την ψυχολογική, εκείνη που πηγάζει απ’το ψυχολογικό μας Εγώ και την πνευματική, εκείνη που πηγάζει από το πνευματικό μας Εγώ. Μιλάμε για Εγώ και στη δεύτερη τούτη περίπτωση, μα Εγώ δεν υπάρχει. Αυτό το δεύτερο Εγώ δεν είναι Εγώ, είναι το πνεύμα, που απέναντι σε όλα στέκεται σαν πνεύμα. Και όταν λέω πνευματικό πεδίο εννοώ, τι άλλο από το αποτέλεσμα της πνευματικής εργασίας, την πραγματικότητα δηλαδή, όπως τη δημιουργεί η εργασία αυτή.

Ας σταθούμε προσεκτικά. Τι θα πει “το πνεύμα υπάρχει;” “το πνεύμα είναι;” Σκέφτηκε ποτέ κανείς να ξεχωρίσει απ’το πρόσωπό του τη μορφή του και να πει πως υπάρχει αυτή έξω απ’το πρόσωπό του; Το ρήμα “υπάρχω”, “είμαι”, είναι δευτερογενές. Το θέτει το πνεύμα και τότε έχει νόημα. Όταν το λέει το πνεύμα για τα αντικείμενα της προσοχής του. Όταν λέω π.χ. “έχω δύο ευρώ”, “ο βάτραχος είναι ζώο”, “ο άνθρωπος είναι θνητός” και οτιδήποτε άλλο, συνδέω, είτε δυο πράγματα που υπάρχουν ως πράγματα, είτε ένα πράγμα που υπάρχει ως πράγμα και ένα πλάσμα του νου, είτε δυο πλάσματα του νου. Σ’αυτά που λέω, άλλα υπάρχουν ως πράγματα και άλλα ως πλάσματα. Το πνεύμα δέχεται, ή θέτει την ύπαρξή τους και τα συνδέει. Αυτό είναι πνεύμα. Ώστε αντί να πούμε “το πνεύμα υπάρχει”, πράγμα που θα μας οδηγούσε σε τρομερή και επικίνδυνη πλάνη· να φανταστούμε δηλαδή το πνεύμα ως πράγμα, υλικό ή άυλο, και να χυθούμε σε υπερβατικούς κόσμους ζητώντας το, ή να συρθούμε μαζί του σε υλιστικές ουτοπίες, δεν έχουμε παρά ν’αναγνωρίσουμε, όπως το έκανε και ο Πλάτωνας, πως το “πνεύμα είναι πνεύμα”. Γιατί αν δεχθούμε, πως το πνεύμα υπάρχει, είναι σαν να δεχόμαστε πως “ο βάτραχος είναι ζώο”, “ο άνθρωπος είναι θνητός” και οτιδήποτε βγαίνει από τη σκέψη μας είναι όντα, υπάρχουν. Αλλά έτσι αντί να θέτουμε, αίρουμε την ύπαρξη του πνεύματος, αφού το κάνουμε ένα αντικείμενο, άυλο είτε υλικό, ενώ αυτό δεν μπορούμε να το νιώσουμε αλλιώς και δεν είναι τίποτ’άλλο, παρά ένα υποκείμενο, η ενέργεια του Εγώ, πνεύμα δηλαδή.

Αν, ύστερα απ’αυτά, ξαναγυρίσουμε στο πρόβλημα της αλήθειας εύκολα θα μπορέσουμε να διαπιστώσουμε, πως η αλήθεια δεν υπάρχει κάπου ως κάτι, όπου πρέπει να την αναζητήσουμε, αλλά είναι μια σχέση, που η λειτουργία του πνεύματός μας ανακαλύπτει στον κόσμο των πραγμάτων, ή στον εαυτό του, όταν στοχαστικά και ερευνητικά στέκεται απέναντί τους, ως πνευματικό υποκείμενο, όχι ως ψυχολογικό. Αν ο άνθρωπος δεν πάρει αυτή τη στάση, το πνεύμα του θα πλανηθεί σε υπερκόσμους, γιατί θα του λείπει η εμπιστοσύνη στον εαυτό του, θα δημιουργήσει εκεί την πηγή ή τις πηγές της αλήθειας. Ενώ η πηγή της είναι μέσα του. Ή ακόμα φαντάσθηκε, πως η αλήθεια τού έρχεται απ’έξω, απ’τον εξωτερικό κόσμο, και του επιβάλλεται, όπως η αίσθηση. Ενώ αυτός είναι ο δημιουργός της. Φαίνεται καθαρά τώρα, πως η αλήθεια είναι αποτέλεσμα της εργασίας του πνεύματος ως πνεύμα.

Τα πράγματα, ή η πραγματικότητα, ο κόσμος είναι όπως τα δημιουργεί το πνεύμα μας. Όχι πως δεν υπάρχουν έξω από μας, αλλά υπάρχουν όσο τα γνωρίζουμε. Ας σκεφτούμε για μια στιγμή πώς φανταζόταν τον κόσμο ακόμα κι ένας σοφός ο Θαλής, ας πούμε, και πώς τον βλέπει σήμερα ένας “σοφός”. Η μεταβολή είναι αποτέλεσμα της εργασίας του πνεύματος. Ποια θα είναι η πραγματικότητα μετά άλλα τόσα χρόνια; Πόσο περισσότερο φωτισμένη, με πόσο περισσότερα δίκτυα σχέσεων, που, στο μεταξύ, θα έχει ανακαλύψει το πνεύμα. Κι αυτή φαίνεται να είναι η αποστολή του πνεύματος, ν’ανακαλύπτει σχέσεις σ’αυτό, που λάθος το ονομάζουν απόλυτη πραγματικότητα, και που πρέπει να το πούμε “συσχετική πραγματικότητα”, γιατί είναι ένα σύστημα σχέσεων που και μεταβολή υφίσταται. Όταν αυτές τις σχέσεις το πνεύμα τις ανάγει σε αλάνθαστο τύπο, τότε έχει την αλήθεια. Είτε στον επιστήμονα, είτε στον φιλόσοφο παρακολουθήσουμε το πνεύμα, θα δούμε πως είναι μια ενέργεια που ενώνει. Ανακαλύπτει σχέσεις και τραβά, θα έλεγα, γραμμές που ενώνουν τα σημεία μεταξύ των οποίων ανακαλύπτει τις σχέσεις. Κι αυτό θα πει στο βάθος καταλαβαίνω. Βρίσκω μία ή πολλές σχέσεις, εκεί που πριν δεν έβρισκα καμιά και ενώνω δυο ή πολλά πράγματα, που πριν τα είχα χωρισμένα και ξένα στη συνείδησή μου.

Πάει να πει τώρα, πως τα πράγματα τα γνωρίζω έτσι γιατί έτσι είναι το μυαλό μου; Και πως ένα άλλο μυαλό θα τα γνώριζε αλλιώς; Ή με λιγότερες ή περισσότερες αισθήσεις θα τα νιώθαμε αλλιώς;

Πρώτα – πρώτα άλλο μυαλό δεν θα πει τίποτα. Σκεφθήκαμε ποτέ τι θα πει άλλη ύλη; Τίποτα. Ή είναι ύλη, ή δεν είναι. Το ίδιο και το πνεύμα, ή είναι πνεύμα ή δεν είναι. Έπειτα ό,τι συμβαίνει στην αίσθηση δεν συμβαίνει στο πνεύμα. Αν, αντί δύο, είχαμε ένα μάτι, αν τα μάτια μας είχαν άλλη θέση και έτσι και οι άλλες αισθήσεις, πόσο διαφορετικές εντυπώσεις και παραστάσεις θα μας έδιναν! Μα ας μην πάμε μακριά. Και τώρα, όπως είναι τα μάτια μας, κάθε στιγμή μάς δίνουν καινούρια παράσταση για το ίδιο πράγμα. Ποτέ δεν βλέπουμε δυο φορές το ίδιο πράγμα. Και την ίδια ακόμη φορά, απ’την αρχή που το κοιτάζουμε, ώς το τέλος που το αφήνουμε, δεν είμαστε οι ίδιοι, ούτε και το πράγμα λοιπόν, η εντύπωσή μας δηλαδή. Θα μπορούσε να πει κάποιος, “το κάδρο στο σαλόνι μου, δεν το είχα προσέξει ποτέ. Κι όμως είναι το ίδιο τόσον καιρό τώρα και στην ίδια θέση”. Ναι, αυτή τη στιγμή όμως, το προσέχω κυρίως από το πλαίσιό του, και μαζί παρακολουθώ το χέρι μου, που ανήσυχο, ζητά να διορθώσει τη θέση του στον τοίχο, και όλ’αυτά είναι το μέσο για να χρωματίσω τη σκέψη μου…

Αυτός είναι ο κόσμος της αίσθησης. Πίσω απ’αυτόν είναι ο κόσμος του πνεύματος. Στον κόσμο αυτόν το κάδρο δεν είναι ένα πράγμα κάθε στιγμή νέο και άπιαστο. Είναι ένα αντικείμενο με ορισμένο σχήμα και διαστάσεις, που κατέχει ορισμένη θέση στον χώρο και στον χρόνο, που εξασκεί ορισμένη πίεση στον τοίχο και γενικά δίνει και δέχεται ορισμένες επιδράσεις. Αυτή είναι η πνευματική εικόνα του κάδρου. Δεν μένει βέβαια κι αυτή πάντα ίδια. Ευτυχώς όχι. Οι νέοι νόμοι που το πνεύμα μας καθημερινώς αποσπά από τη φύση, την αλλάζουν. Αλλά η αλλαγή αυτή γίνεται μες στη σκέψη, είναι μια λογική, ή μαθηματική πράξη, που την κατέχω σε όλα της τα σημεία, που κάθε στιγμή μπορώ να την πω. Ο άνθρωπος με το κάδρο είναι σε θέση να μας πει τι ήξερε ως χθες, π.χ. για το κάδρο του και τι ξέρει σήμερα. Ενώ, αν μπορείς, πες μας, θα του’λεγα, πώς είδες, όχι χθες, αλλά πριν δυο δευτερόλεπτα το κάδρο σου και πώς το βλέπεις τώρα. Πώς το είδες και τι αισθανόσουν. Μπορείς να μου μάθεις ό,τι ξέρεις και να με κάνεις να τα λέω όπως κι εσύ. Μπορείς όμως να με κάνεις να αισθανθώ ό,τι κι εσύ, όταν βλέπεις ένα ορισμένο αντικείμενο; Αδύνατον. Αυτή η τεράστια διαφορά χωρίζει την αίσθηση από τη σκέψη. Η αίσθηση, δεν είναι ανάγκη και να το πούμε, βοηθά πολύτιμα το πνεύμα, άλλο τόσο όμως και το πλανά, αν ασυλλόγιστα βιαστεί και την πιστέψει. Πόσο περισσότερο όμως το πνεύμα βοηθά την αίσθηση!

Το παράδειγμα του κάδρου μάς δείχνει αρκετά καθαρά την ενεργητικότητα του πνεύματος και τον ρυθμό του. Το πνεύμα είναι καθαρή πράξη, Δουλειά του, όπως είδαμε, να τακτοποιεί, να ενώνει, να διαπερνά, να κατακτά το αντικείμενο, να το πνευματοποιεί, να το μετατρέπει σ’ένα σύστημα σχέσεων, που η μια ενώνεται με την άλλη, που ξεκινώντας απ’τη μία θα μπορεί χωρίς χάσμα, χωρίς την ελάχιστη σχισμή, να περνά σ’όλες τις άλλες, να κυκλοφορεί άνετα και προχωρώντας να δημιουργεί, ή καλύτερα να βρίσκει άλλες κι άλλες, ατέλειωτα. Το πνεύμα κυκλοφορεί πάνω στην ύλη και γενικά επάνω στο όποιο αντικείμενό του, όπως το τρένο επάνω στις γραμμές του. Στη διασταύρωση κι εκείνο περνά σε άλλη γραμμή και μπορεί να γυρίσει πάλι στην ίδια.

Η Έννοια της Πραγματικότητας - vi

2008-11-30T07:54:00.000-08:00

Πιστεύω, καλό μου δαιμόνιο, ότι κάτι λείπει από τη μελέτη μας του κόσμου των Ιδεών, και αυτό πρέπει να είναι τώρα το αντικείμενο στην έρευνά μας. Εδώ θα φανεί ότι η εφαρμογή της σκέψης στη σκέψη, όπως την εννοούμε, δεν είναι γυάλινος πύργος, κι έτσι θα διαφέρει η σκέψη μου από την πεντάμορφή σου τη φυλακισμένη. Θα ονομάσουμε –για την ώρα– αλήθεια την εφαρμογή της σκέψης πάνω στη σκέψη εφόσον έχει τη σφραγίδα της αιωνιότητας.

Η αλήθεια είναι έργο του ανθρώπου σαν πνεύμα. Τι εννοώ μ’αυτό; Όταν λέω, θα ταξιδέψω στο Παρίσι, πεινάω, διψάω, κ.τ.λ., μιλάω εγώ, βρίσκομαι μες στο άτομό μου, μιλάει η ατομικότητά μου με τις ανάγκες και τα χαρακτηριστικά της, που με ξεχωρίζει απ’όλους τους άλλους ανθρώπους, που έζησαν και θα ζήσουν. Μιλάει το εγώ μου, η ατομική μου συνείδηση. Όταν όμως λέω : “2+2=4, το τρίγωνο έχει τρεις γωνίες και τρεις πλευρές, έχω γνώση του εαυτού μου, όλοι οι ζωικοί οργανισμοί γεννιούνται – ζουν και πεθαίνουν κ.τ.λ.”, δεν είμαι πια εγώ που τα λέω. Όταν μιλάω έτσι, έχω κάνει την ανακάλυψη ότι είμαι πνεύμα, ότι πλάι μου υπάρχουν κι άλλα πνεύματα, έχω βγει, αν μπορώ να το πω έτσι, από τον εαυτό μου, έχω ξεχυθεί σε μια συνείδηση που αγκαλιάζει το σύμπαν. Μέσα από μένα μιλάει το πνεύμα, απρόσωπο, που απαντά στα ερωτηματικά, που θέτει το ίδιο στον εαυτό του.

Όντας στο δεύτερο αυτό στάδιο ο άνθρωπος δημιουργεί την αλήθεια, και τόσο περισσότερο επιτυχαίνει όσο βαθύτερα αναγνωρίζει αυτή του την ιδιότητα. Όσο περισσότερο την αγνοεί, το ζωικό κυρίως εγώ, έρχεται να τον παραπλανήσει. Η παραπλάνηση μπορεί να εκδηλωθεί στις εξής κυρίως κατευθύνσεις :

1)Τρομαγμένος, είτε θαμπωμένος από τη φύση, ή και απ’τον ίδιο τον εαυτό του ο άνθρωπος, μπορεί να μην επιτρέψει στο πνεύμα του την έρευνα. Θα πάρει απέναντι σε όλα λατρευτική στάση. Δεν θα έχει συλλάβει το νόημα του πνεύματος. Τον εαυτό του θα τον βλέπει μόνο ως εξάρτημα της “θείας” δύναμης και καθόλου σαν αυτοτελές ον.

2)Παραστρατημένος από μια υπερεκτίμηση του νοήματος του πνεύματος, ζητά την επικύρωση του έργου του από το πνεύμα ως πνεύμα, αλλά το έργο του αυτό στρέφεται αποκλειστικά γύρω από τον εαυτό του. Πέρα και γύρω απ’αυτόν δεν βλέπει τίποτ’άλλο.

3)Ξεχνώντας ολότελα πως είναι πνεύμα, θυμάται μόνο και πιστεύει τον εαυτό του σύνολο οργάνων και λειτουργιών, που καθορίζονται αιτιοκρατικά από την ίδια αναγκαιότητα που διέπει τη φορά της βολής ενός όπλου. Εδώ είναι τέλεια παραγνώριση της ανθρώπινης φύσης, Ο άνθρωπος πείθεται, έτσι απλά, πως είναι ένα πράγμα, ένας ζωικός οργανισμός, το πολύ – πολύ πολύπλοκος.

Το μικρό δαιμόνιο μού φωνάζει σατανικά, κτυπώντας με διαβολική χαρά τα χεράκια του. «Φίλε, μου λέει, είσαι μόνο Εσύ, τίποτ’άλλο από Εσύ. Συνείδηση; Πνεύμα; Μπα, πού βρέθηκαν; Είναι ο καπνός που αφήνει η καμινάδα». Σε μια τέτοια αντίληψη των πραγμάτων, τι νόημα μπορεί να έχει η αλήθεια; Αφού η συνείδηση και το πνεύμα είναι καπνός, που χάνεται στον αέρα, χωρίς να ασκεί καμιά επίδραση στον άνθρωπο, γιατί αυτό θέλει να πει το δαιμόνιο, αφού όλα είναι από πριν καθορισμένα να γίνουν όπως γίνονται, και το μειδίαμα, που θα γελάσω και το δάκρυ, που θ’αφήσω να ξεφύγει από το μάτι μου και η σκέψη, που μου έρχεται αυτή τη στιγμή και η στάση στην οποία βρίσκομαι και η έκφραση του προσώπου μου και η σκέψη, που θα μου έρθει κατόπιν κ.ο.κ., αφού όλα όσα αισθάνομαι, νιώθω, γνωρίζω και θέλω, είναι καθορισμένα από πριν να γίνουν όπως γίνονται, και όπως θα γίνουν, με την ίδια ακρίβεια και αναγκαιότητα με την οποία, όπως είπα και πριν λίγο, κανονίζεται και η φορά της βολής ενός όπλου, ποιος θα με βγάλει τότε απ’την τρομερή υποψία, ότι τα πράγματα δεν είναι έτσι, όπως τα βλέπω, αλλά τα βλέπω έτσι, διότι είναι καθορισμένα να τα δω έτσι; Είναι περιττό να επιμείνουμε. Σε μια τέτοια ενατένιση των πραγμάτων, η λέξη αλήθεια δεν έχει κανένα νόημα, αφού η αλήθεια προϋποθέτει ως δημιουργό της ένα όργανο θεμελιακά ελεύθερο, που κρατά απέναντι στα πράγματα τη στάση του αδέκαστου δικαστή, απέναντι στο πολύτροπο, πολύβουο και πολυμήχανο κοινό των κατηγορούντων και κατηγορουμένων… Αλλά μήπως εδώ η απάντηση είναι έτοιμη; Και η τρομερή μου υποψία είναι καθορισμένο να γίνει, όπως γίνεται;

Η Έννοια της Πραγματικότητας - v

2008-11-30T07:49:00.000-08:00

Το δαιμόνιο ώρα τώρα μου ψιθυρίζει στ’αυτί : «Καλά τα λες για την ταυτότητα και επιμένεις τόσο, που ώρα τώρα ο στοχασμός μου διαρκώς ταυτίζεται με τον εαυτό του, κι όλο το ίδιο λες· μα όσα κι αν πούμε για την ταυτότητα, η ερώτηση μένει ακόμα ίδια : “είναι η ταυτότητα του πνεύματος με τον εαυτό του αλήθεια;” Ότι η ταυτότητα του πνεύματος με τον εαυτό του έχει κάποιο νόημα, αυτό ξεκαθαρίστηκε, ότι όμως αυτό είναι αλήθεια, το περιμένουμε ακόμα. Εμένα, τι να σου πω, μου φαίνεται ακατανόητη αυτή η αλήθεια· δεν λες τίποτα για το αντικείμενο και διαρκώς μιλάς για την ταυτότητα του πνεύματος με τον εαυτό του, γι’αυτό και μόνο. Μπορούμε να μιλάμε για την αλήθεια έχοντας διαρκώς τα νώτα στραμμένα προς το αντικείμενο;»

Η απορία του δαιμονίου μάς ξαναφέρνει στο πρόβλημα που εξετάζει τη σχέση αντικειμένου και υποκειμένου. Πρέπει βέβαια να προσέξουμε μήπως, με το νόημα που δίνουμε στην αλήθεια, αποφεύγουμε απλώς τη δυσκολία, χωρίς να την αντιμετωπίζουμε.

Άραγε αν δεχθούμε πως η αλήθεια είναι η ταυτότητα της σκέψης μας, θα έχουμε μόνο λογική αλήθεια; Και αν πάλι δεν το δεχθούμε, δεν θα έχουμε μόνο λογική αλήθεια, θα έχουμε όμως κάτι άλλο, που θα πρέπει να το αναζητήσουμε ακόμα; Είναι φανερό βέβαια, πως η αλήθεια ούτε ολότελα λογική είναι, ούτε πάλι καθόλου λογική δεν είναι. Για τη λογική βέβαια αλήθεια είναι : εφόσον γίνεται σύμφωνα με τους νόμους του λόγου. Μα δεν φτάνει μια σκέψη να έχει αυτό το γνώρισμα μόνο, για να την πούμε αλήθεια. Έπειτα ας μην ξεχνάμε, πως αυτό που λέμε λογικό, δεν είναι κάτι το στατικά και απόλυτα δοσμένο, ώστε να μπορούμε σε όποια σκέψη να το ξεχωρίσουμε· φτάνει να θυμηθούμε, πως κάτι που φαίνεται σ’εμάς τώρα λογικό, σε άλλους και σε άλλες εποχές φαινόταν ολότελα παράλογο και το αντίθετο. Αυτό και μόνο το φαινόμενο δείχνει, πως στην αλήθεια, χώρια από τη λογική μορφή, πρέπει να κοιτάξουμε και το ουσιαστικό, το εσωτερικό περιεχόμενο, που κάνει το χθες παράλογο σήμερα λογικό.

Οπωσδήποτε δεν μπορούμε ν’αρνηθούμε, πως κρατάμε ένα μέρος της αλήθειας, αφού βλέπουμε από τώρα κάτι, που ούτε μόνο του μπορούμε να το δεχθούμε, ούτε πάλι να το αρνηθούμε ολότελα. Και αν προχωρήσουμε ακόμα σ’αυτή την κατεύθυνση, το φως μπορεί και να πληθύνει και ίσως να μας δείξει στο βάθος το ποθητό λιμάνι, που μας περιμένει ν’αράξουμε. Ας προσέξουμε λοιπόν πολύ για ποιον λόγο μπορούμε να δεχθούμε, πως η αλήθεια είναι η ταυτότητα της σκέψης με τη σκέψη και για ποιον λόγο δεν μπορούμε να το δεχθούμε.

Να το δαιμόνιο πάλι : «Αν ξέρουμε τους λόγους, που μας επιτρέπουν, ή όχι, να δεχθούμε αυτό που λες, τότε θα πει πως ξέρουμε τι είναι η αλήθεια, ενώ αυτό ακριβώς ζητάμε».

Αλλά, αγαπητό μου δαιμόνιο, αν δεν ξέρουμε ακόμα τι ακριβώς είναι η αλήθεια, ξέρουμε όμως πως δεν είναι μερικά πράγματα. Και είναι αυτό που μας δίνει ελπίδες. Είμαστε πάνω κάτω στη θέση του ανθρώπου, που θα ήξερε για το χρυσάφι π.χ. πως δεν είναι κανένα από τα γνωστά του μέταλλα. Ο άνθρωπος αυτός δεν ξέρει το χρυσάφι, ξέρει όμως άλλα μέταλλα, κι ακόμα, ότι το χρυσάφι είναι μέταλλο. Κι έτσι έχει κάθε δικαίωμα να ελπίζει πως θα μάθει και το χρυσάφι. Έτσι κι εμείς. Ξέρουμε, πως η αλήθεια δεν είναι αντικείμενο, αλλά σχέση, όχι όμως οποιαδήποτε σχέση, όπως ούτε και ο χρυσός οποιοδήποτε μέταλλο. Είδαμε πως δεν είναι ούτε ταυτότητα ανάμεσα πραγματικότητας και σκέψης, είναι όμως μια ταυτότητα. Μας μένει τώρα να μάθουμε μεταξύ ποιων είναι η σχέση αυτή και ποιο το νόημά της.

Ως προς το τελευταίο αυτό σημείο, μου φαίνεται ότι κατέχουμε ένα πολύτιμο στοιχείο με το να ξέρουμε ότι την αλήθεια τη χαρακτηρίζει κάποια εσωτερική, πνευματική αναγκαιότητα, που κάνει κάθε πνεύμα στην ίδια περίπτωση να καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα. Κανένα πνεύμα ποτέ, δεν θα μπορέσει, αφού μπει στο νόημα του αριθμητικού μας συστήματος να μη δεχθεί ότι 12-5=3+4. Αυτό εδώ είναι ο πιο μεγάλος θρίαμβος του ανθρώπινου πνεύματος. Ένα ον τόσο παροδικό επάνω στον πλανήτη μας, ο άνθρωπος, βρήκε τον τρόπο να δίνει στη σκέψη του τη σφραγίδα της αιωνιότητας, γιατί αιώνια είναι αληθινό ότι 12-5=3+4. Ε λοιπόν, η τέτοια σκέψη λέω πως δεν μπορεί να έχει άλλο όνομα από το όνομα της αλήθειας.

Το δαιμόνιο δυσανασχετεί : «Ωραίος θρίαμβος, κι ωραία αλήθεια! Δεν μ’ενθουσιάζει καθόλου. Μου θυμίζει μάλιστα παράξενα πράγματα. Κάποια παραμύθια, που παιδί ακόμα άκουγα απ’τον παππού μου, κρεμασμένος απ’τα χείλη του. Μου μιλούσε για πεντάμορφες κλεισμένες, δεν ξέρω από ποια προσταγή της μοίρας, μέσα σε γυάλινους πύργους, με τζάμια βαμμένα φανταχτερά χρώματα. Δεν έπρεπε ούτε να δουν τίποτα, ούτε να τις δει κανείς. Γρήγορα σωριάζονταν κάτω, σαν μαραμένα φύλλα, ή αποβλακώνονταν.

»Έτσι και η Σκέψη, αν κλεισμένη στον πύργο της δεν κάνει παρά να ταυτίζεται με τον εαυτό της, φοβάμαι θα πάθει ό,τι και οι πεντάμορφες. Εκείνες μαραίνονταν μες στον πύργο τους, ενώ ολόγυρα νέοι γεμάτοι δροσιά και χάρη ήταν έτοιμοι να μοιραστούν μαζί της το δώρο της ζωής. Και η Σκέψη χάνεται μες στον ίδιο της τον κύκλο, ενώ έξω λαχταριστή η ζωή την περιμένει.

»Τα παραμύθια αυτά με άφηναν με σφιγμένη την καρδιά. Με πόση ανακούφιση όμως τα δεχόμουν όταν τους έδινε διαφορετική λύση. Η πεντάμορφη κατόρθωνε να φτάσει ένα παράθυρο και να κάνει νόημα στο παλικάρι, που, ακοίμητος φρουρός, περίμενε πάντα… Το ξύσιμο του τζαμιού, το μονοπάτι που έφερε το παλικάρι μες στον πύργο μάς λείπει. Αν το βρούμε θα έχουμε το δικαίωμα να μιλάμε για θριάμβους».

Καλό μου δαιμόνιο, μόνο ο Ηρακλής στην κούνια του έπνιξε τα φίδια, που η οργή της Ήρας έστειλε να τον κατασπαράξουν. Μα, ας μην τον ξεχνάμε, κι ο Ηρακλής πλάσμα της φαντασίας μας είναι. Ο άνθρωπος πριν σταθεί στα δυο του πόδια, σέρνεται με τα τέσσερα και πριν τρέξει τον Μαραθώνιο μαθαίνει να περπατά… Όχι, η ταυτότητα της σκέψης με τον εαυτό της δεν είναι πάντα γυάλινος πύργος. Αιώνες αιώνων επεξεργασίας στο άμορφο δεδομένο που κουβαλούσαν οι αισθήσεις στη συνείδηση, στη συγκεχυμένη παράσταση του εξωτερικού κόσμου, ακόνισαν το πνεύμα. Σιγά – σιγά η νόηση μπόρεσε να ξεχωρίσει τα πράγματα, να τους δώσει ορισμένη θέση στον χώρο, ορισμένη θέση στον χρόνο. Πολλούς αιώνες στάθηκε ο άνθρωπος σκλάβος εκείνου που έπεφτε άμεσα στο μάτι του, του φαινόμενου, του άμεσου δεδομένου.

Κάνοντας αφαίρεση κατόρθωσε στο τέλος ο άνθρωπος να δει πίσω και πέρα από τα συγκεκριμένα και τα άμεσα. Έτσι είπε π.χ. 2+2=4. Η ενέργεια αυτή προϋποθέτει δυο μεγάλα και αποφασιστικά βήματα στην κατάκτηση του κόσμου: 1) πίσω από το πρόβατο, το μήλο κ.λ.π., είδε τον αριθμό 1 και τον είδε χωρίς κανένα πράγμα, πέρα από κάθε αντικείμενο. 2) Σχημάτισε έτσι την έννοια τη μονάδας και δέχθηκε πως 1=1. Αυτό το = βαλμένο ανάμεσα στις δυο μονάδες περικλείει δυναμικά όλο τη μαθηματική επιστήμη. Αυτό είναι ο θρίαμβος που γέννησε και σκόρπισε πολλούς ενθουσιασμούς σε τόσους σοφούς και φιλοσόφους. Μεθυσμένο απ’τη μεγάλη του νίκη το πνεύμα, πίστεψε πως με τα αφηρημένα αυτά στοιχεία κρατούσε το κλειδί όλως των μυστικών. Μακριά απ’τον κόσμο, χωμένο στον γυάλινο πύργο του δημιουργούσε τώρα το σύμπαν. Εδώ είμαι σύμφωνος μαζί σου, καλό μου δαιμόνιο. Αντί, βαθαίνοντας στον εαυτό του και στην ουσία του έργου του το πνεύμα να προσπαθήσει να γνωρίσει το σύμπαν, πίστεψε πως μπορούσε να το δημιουργήσει. Φαντάσου έναν ζωγράφο, που χωρίς να θελήσει να σε συναντήσει, έστω και μια φορά, θα έφτιαχνε το πορτρέτο σου, και έπειτα θα ζητούσε να σου ροκανίσει τη μύτη π.χ., ή να σου διορθώσει τ’αυτιά, για να μοιάσεις εσύ με το έργο του. Αυτό το σφάλμα έκανε η σκέψη. Κάτι που παθαίνει συχνά. Όταν νέος δρόμος της παρουσιάζεται, η πρώτη μορφή που του δίνει είναι η λογική, αργότερα έρχεται η πνευματική.

Αντί λοιπόν η σκέψη να ακονίζει τον εαυτό της επάνω στην πραγματικότητα, ακονίζει την πραγματικότητα επάνω στον εαυτό της. Όπως κι αν έχει όμως, και στον δρόμο αυτόν, το πνεύμα έκανε πολλά και σπουδαία… Μπήκε βαθιά στο νόημα και τη λειτουργία του εαυτού του…

Η Έννοια της Πραγματικότητας - iv

2008-11-30T07:43:00.000-08:00

Πόσοι δεν ονειρεύτηκαν, ότι θα έρθει μέρα, που τη ζωή, την έννοια της ζωής, θα την εκφράσουν μ’έναν μαθηματικό τύπο και το ίδιο και την ψυχή και κάθε της φαινόμενο!

Δεν είναι η πρώτη φορά, και ούτε η τελευταία, που η ανθρώπινη σκέψη αιχμαλωτίζεται από τα ίδια τα παιδιά της. Θαμπωμένη από την αρετή του τελευταίου όπλου, που ανακαλύπτει, το απλώνει πέρα από κάθε όριο, του δίνεται, όπως η μάνα το στερνοπαίδι της. Στο πρόβλημα που μας απασχολεί, μήπως συμβαίνει το αντίθετο; Μήπως δηλαδή για να υπάρξει ισότητα, πρέπει να προηγηθεί ταυτότητα; Ή καλύτερα, μήπως αυτή η ισότητα δεν είναι τίποτ’άλλο, παρά μια από τις μορφές, που παίρνει το πνεύμα στην ταύτισή του με τον εαυτό του; Όταν λέμε : ο βάτραχος είναι ζώο και : 12-5=3+4, και τις δυο φορές το πνεύμα ταυτίζεται με τον εαυτό του. Τη μια φορά την ταυτότητα την εκφράζει το Είναι, την άλλη το =. Το Είναι, όπως και το =, φέρνει την ισορροπία, δηλώνει πως η σκέψη, που περικλείεται στο ένα σκέλος, περικλείεται και στο άλλο, ακριβώς η ίδια. Όταν και όπου ανακαλύψει αυτό το πράγμα το πνεύμα μας, το πάρει είδηση, το αναγνωρίσει, σπεύδει να το δηλώσει με το Είναι, ή με το =. Ώστε λοιπόν και τα δυο αυτά είναι δυνατά, επειδή το πνεύμα έχει την ικανότητα να ταυτίζεται με τον εαυτό του. Είναι απόρροιες, ή καλύτερα μορφές αυτής της ικανότητας.

Τώρα, πότε το πνεύμα χρησιμοποιεί τη μια και πότε την άλλη; Όταν αντιμετωπίζει την πραγματικότητα, ή μάλλον το ζήτημα που το απασχολεί, ως ποσότητα, όταν δηλαδή ταυτίζεται ποσοτικά, όταν ψάχνει να βρει μες στις ποσότητες τις σχέσεις ισότητας, τότε εκδηλώνεται με τον αριθμό και το =. Έχουμε λοιπόν τότε την ποσοτική ταυτότητα. Και βλέπουμε πόσο η τέτοια ταυτότητα απογυμνώνει το αντικείμενο του στοχασμού. Είναι η πιο αφηρημένη και σχηματική εικόνα του, ένα πλαίσιο, το λείψανο του πραγματικού, ένας αριθμός, ένα γεωμετρικό σχήμα. Και φυσικά έκφραση του κόσμου με μαθηματικό τύπο, δεν θα πει εξάντληση της πραγματικότητας, παρά έκφρασή της από μια ορισμένη άποψη μόνο, την ποσοτική, τη μαθηματική δηλαδή.

Ο μαθηματικός, όσο μένει στο πεδίο της καθαρής μαθηματικής σκέψης, δεν έχει να συναντήσει κανένα εμπόδιο στην εργασία του. Το έργο του, κέντημα επάνω στο καναβάτσο του πνεύματός μας. Όριά του, τα όρια του πνεύματος. Μα το πνεύμα, άλλα όρια από εκείνα, που καθορίζουν την ύπαρξή του, δεν έχει. Δεν έχει όρια, όσο είναι πνεύμα. Ούτε και η μαθηματική σκέψη λοιπόν. Κανένα εμπόδιο απ’τον εξωτερικό κόσμο δεν έρχεται να σταματήσει τον μαθηματικό μας στο έργο του. Γιατί τον κόσμο αυτόν ο μαθηματικός τον αγνοεί. Ακολουθώντας τις μεθόδους του, την ανάλυση και τη σύνθεση, υψώνει τα παλάτια της αφηρημένης μαθηματικής σκέψης. Το έργο του, σπουδαίο βέβαια και μεγάλο, μα δεν εξαντλεί ευτυχώς την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Το πραγματικό δεν μπορεί ο νους να το δει μόνο σαν μαθηματικό πλαίσιο. Ευτυχώς. Το πλαίσιο πρέπει να το γεμίσει, για να δημιουργηθεί μες στον νου το αντικείμενο με όλο τον πλούτο του περιεχομένου του. Ο νους θα το δει απ’όλες τις μεριές, και σε όλες τις περιπτώσεις θα εκφραστεί με ταυτότητες όχι ποσοτικές. Είναι αυτές που ονομάζουμε ποιοτικές, δίνοντας στον όρο αυτό όση έκταση χρειάζεται για να περιλάβει κάθε ταυτότητα του πνεύματος μη ποσοτική. Η σφαίρα αυτή της ενέργειας του πνεύματος είναι πολύ μεγάλη και σπουδαία, σπουδαιότερη από την ποσοτική, που είναι μια περιορισμένη περιοχή της πνευματικής μας ζωής. Κι ακόμα κάτι, και η ποσότητα η ίδια είναι κι αυτή στο βάθος μια ποιότητα, που το πνεύμα μας την μεταβάλλει σε ποσότητα, όταν θέλει να εξετάσει το ον με τ’αχνάρια των αριθμών. Αυτή όμως η μεταβολή δεν μπορεί να γίνει παντού και πάντα. Υπάρχουν ποιότητες, όπως το ψυχολογικό και το ηθικό φαινόμενο π.χ., που δεν εννοούν με κανέναν τρόπο να εκφραστούν και με ποσοτικές ταυτότητες. Γι’αυτό είπαμε την ποσοτική μορφή περιορισμένη. Η διάκριση των μορφών αυτών της ταυτότητας, σε ποσότητα δηλαδή και ποιότητα και η εξέταση των αναμεταξύ τους σχέσεων και του περιεχομένου της κάθε μιας, είναι από τα σπουδαιότερα και τα πιο γόνιμα προβλήματα που πρέπει ν’αντιμετωπίσει όποιος φλέγεται απ’την επιθυμία να δρασκελίσει το κατώφλι της φιλοσοφίας.

Βρίσκαμε λοιπόν μια θεμελιακή τάση του πνεύματος να ταυτίζεται με τον εαυτό του. Και η ταυτότητα αυτή δεν είναι στατική, όπως της μονάδας με τον εαυτό της, αλλά δυναμική, όπως στην αριθμητική πράξη 1+1=2, στην κρίση, ο άνθρωπος είναι ζώο κ.λ.π., όπου ο στοχασμός ταυτίζεται με τον εαυτό του υπό άλλη μορφή. Και γίνεται πραγματικά ταυτότητα, όταν ο στοχασμός χωρίζεται από τον εαυτό του, όταν δηλαδή βλέπει πρόβλημα εκεί όπου δεν έβλεπαν ώς τώρα, ή όταν εκεί που βλέπει πρόβλημα προσπαθεί να βρει τόπο να ενωθεί με τον εαυτό του ποιοτικά, εσωτερικά, όχι μορφικά, μ’άλλα λόγια όταν κρίνει. Της ταυτότητας βρήκαμε δυο μορφές, την ποιοτική και την ποσοτική. Κάθε μια της, μια πλευρά του όντος, κάθε μια, με τη σημασία της. Όσοι δεν το πρόσεξαν αυτό καταδίκασαν το πνεύμα να ταυτίζεται μόνο ποσοτικά και πίστεψαν μόνο, ή περισσότερο στην ποσοτική αλήθεια, κι άλλοι πάλι, που πίστεψαν μόνο, ή περισσότερο στην ποιοτική αλήθεια, καταδίκασαν το πνεύμα μόνο στην ποιοτική ταυτότητα. Οι απόπειρες αυτές δεν έχουν πια νόημα, δεν πρέπει να έχουν. Και οι δυο δρόμοι είναι αναγκαίοι, αφού διαφορετικές πληροφορίες μας δίνουν και πλουτίζουν το πνεύμα μας.

Είναι όμως πάντα σπουδαίο πράγμα το πνεύμα να ξεπερνά γρήγορα την ποσοτική αλήθεια, να λυτρώνεται εγκαίρως απ’αυτήν και να επιστρέφει, δυναμωμένο, στην ποιοτική αλήθεια, να βλέπει βαθύτερα, να εισδύει σε νέες πνευματικές χώρες. Η ποσοτική ταυτότητα, έτσι εύκολη που είναι, μπορεί να αιχμαλωτίσει το πνεύμα και να το συνηθίσει σε μια θολή παράσταση του κόσμου.

Η Έννοια της Πραγματικότητας - iii

2008-11-30T07:37:00.000-08:00

Τι σημαίνει ένα πράγμα που ταυτίζεται με τον εαυτό του; Να, η αριθμητική μονάδα π.χ., ή το ορθογώνιο τρίγωνο, που όσες φορές κι αν τα φέρομε στον νου μας, είναι πάντα τα ίδια, πάντα ένα, πάντα ίδια με τον εαυτό τους. Μες στη μονάδα, μες στο ορθογώνιο τρίγωνο, κρύβονται όλες οι αμέτρητες φορές, που χρησιμοποιήθηκαν, ή μπορεί να χρησιμοποιηθούν από ένα πνεύμα. Θα είναι όλες αυτές τις φορές πάντα ίδια με τον εαυτό τους, πάντα ένα. Εδώ έχουμε μια ταυτότητα α ν τ ι κ ε ι μ ε ν ι κ ή, όπου κάθε έννοια ταυτίζεται με τον εαυτό της, και μόνο εφόσον ταυτίζεται είναι πνευματική έννοια. Σε μια τέτοια σ τ α τ ι κ ή ταυτότητα το σύμπαν θα ακινητούσε. Το κάθε τι θα ήταν απλώς το ίδιο με τον εαυτό του. Αν και το πνεύμα ήταν μια τέτοια στατική έννοια, ας πούμε, θα αγνοούσαμε την ύπαρξή του. Ταυτισμένο για πάντα με τον εαυτό του, θα έμενε αγνοημένο, ξεχασμένο απ’τον ίδιο τον εαυτό του. Μα το πνεύμα είναι κάτι άλλο. Δημιουργός των ταυτόσημων συμβόλων, των συμβόλων δηλαδή που ταυτίζονται πάντα με τον εαυτό τους, και δεν υπάρχουν πουθενά στην πραγματικότητα, –η ταυτότητα είναι μόνο νοητός νόμος του πνεύματος– φλέγεται διαρκώς, όσο μένει πνεύμα, από την επιθυμία της δημιουργίας νέων ταυτόσημων συμβόλων και από τη διαπίστωση σχέσεων μεταξύ του θησαυρού των συμβόλων του. Όλη αυτή η εργασία γίνεται με την ταυτοποίηση.

Υπάρχει πρόβλημα και δρόμος για τη σκέψη, μόνο όπου υπάρχει ετερότητα, ένα σύμβολο δηλαδή στο οποίο πλάι σε σύμβολα ταυτισμένα να υπάρχουν και στοιχεία αταύτιστα. Μπορούμε να φανταστούμε μαθηματικό πρόβλημα όλο με αγνώστους; Ασφαλώς όχι. Με βάση τα ταυτισμένα η σκέψη θα προσπαθήσει να ταυτίσει και τ’άλλα, να εισδύσει δηλαδή στο εσωτερικό του καθενός και να βρει τρόπο να το ταυτίσει με τα ταυτισμένα. Και το πρόβλημα τελειώνει, όταν πέρα ώς πέρα η ετερότητα αναχθεί σε ταυτότητα. Αυτό εννοούμε με την ταυτότητα του πνεύματος με τον εαυτό του. Όχι στατική, μα δυναμική, ή καλύτερα μια ενέργεια να δημιουργήσει νέα δεδομένα με βάση τα παλιά, να πάει από το ένα ώς το άλλο, ξεκινώντας από την ώς τη στιγμή εκείνη πνευματική πραγματικότητα, να βαδίσει προς τα άγνωστο.

Η αλήθεια, έτσι, είναι νίκη κατά του αγνώστου. Η συνείδηση ότι, με το γνωστό κατακτήσαμε το άγνωστο. Το =, ή το Είναι, εκπροσωπεί τη συνείδηση που δέχεται. Είναι φανερό, έτσι, πως η αλήθεια ουσιαστικά είναι πάντα καταφατική και όταν μορφικά αποκρούει, γιατί πάντα είναι μια απόφανση της συνείδησης που σκέφτεται. Και επειδή είναι μια ενέργεια, που εφαρμόζεται κάθε φορά σε νέους αγνώστους, παίρνει και καινούρια μορφή, όπως τα ίδια γράμματα του αλφάβητου δίνουν γραπτή μορφή σε όλο τον γλωσσικό μας θησαυρό.

Οι λέξεις όχι, τα πράγματα ούτε. Ταυτίζονται μόνο όσα ταυτίσει το πνεύμα, όταν πεταχτεί από το ένα στο άλλο και βρει τρόπο να ταυτιστεί, τρόπο που ξέρει πάντα να τον εκφράζει με τα σύμβολά του.

Η ταυτότητα είναι ίδια με την ισότητα; Καθόλου. Η ισότητα είναι μια μορφή, περιορισμένη μάλιστα της ταυτότητας. Είναι η ποσοτική μορφή της ταυτότητας, αυτή που συναντάμε μόνο όπου μπορούμε να εκφραστούμε μαθηματικά. Παντού αλλού έχουμε να κάνουμε με άλλη ταυτότητα. Γιατί όταν λέμε το 2 είναι ίσο με το 2 καταλαβαίνουμε την ισότητα και ταυτότητα μαζί. Και το πρώτο 2 είναι ίσο και ταυτόσημο με το δεύτερο και τούτο πάλι με το πρώτο. Και πάλι, αν δεχθούμε πως η σκέψη μας γίνεται στο άχρονο, ή στον άμεσο συγχρονισμό. Όταν όμως λέμε μια κρίση, λ.χ. : ο βάτραχος είναι ζώο; Κι αν ακόμη υποθέσουμε πως ο βάτραχος ταυτίζεται με το ζώο, το ζώο δεν ταυτίζεται με τον βάτραχο μόνο, αλλά με όλα τα ζώα του κόσμου. Δεν υπάρχει λοιπόν εδώ ισότητα. Ταυτότητα όμως υπάρχει;

Είπαμε ότι το 2=2 είναι ισότητα και ταυτότητα μαζί. Δηλαδή, είναι και ταυτότητα επειδή είναι και ισότητα, ή επειδή είναι ταυτότητα είναι και ισότητα; Δεν μπορούμε να δεχθούμε το πρώτο γιατί τότε θα είχαμε μόνο μαθηματική σκέψη, μόνο μαθηματική αλήθεια. Και θα έπρεπε να μην κάνουμε τίποτ’άλλο παρά να προσπαθούμε να μεταβάλλουμε τη σκέψη μας σε ποσά. Για να έχουμε π.χ. την αλήθεια στην κρίση, ο βάτραχος είναι ζώο, θα έπρεπε να βρούμε ποιο ποσοστό του ζώου κατέχει ο βάτραχος και να πούμε : ο βάτραχος είναι τo 1^ντου ζώου και μόνο τότε θα είχαμε ισότητα και ταυτότητα. Και το ίδιο θα έπρεπε να κάνουμε σε κάθε μας στοχασμό. Και όταν μιλάμε, αντί για φράσεις με έννοιες, να χρησιμοποιούμε μαθηματικούς τύπους.

Η Έννοια της Πραγματικότητας - ii

2008-11-30T07:17:00.000-08:00

Μια φωνή υψώνεται μέσα μου : Μήπως η αλήθεια είναι ταυτότητα της σκέψης μας με τη σκέψη μας; Μια εσωτερική δηλαδή σχέση μεταξύ πραγμάτων, που δεν είναι “εκτός αλλήλων”;

Ακούω ένα δαιμόνιο να με ρωτά κρυφά στ’αυτί : Φίλε, μου ψιθυρίζει, έχει κανένα νόημα αυτή σου η ταυτότητα της σκέψης με τη σκέψη;

Έχει, πιστεύω, καλό μου δαιμόνιο. Περίμενε, μπορεί και να σου το αποδείξω.

Η σκέψη, πρώτα – πρώτα, τι άλλο θα λέγαμε πως είναι παρά η λειτουργία του πνεύματός μας; Και η λειτουργία βέβαια αυτή γίνεται κατά ορισμένο τρόπο και ορισμένους νόμους. Το ξέρουν πια και τα μικρά παιδιά πως δεν υπάρχει σκέψη, όταν λέμε την ίδια στιγμή για το ίδιο πράγμα και από την ίδια άποψη, πως και υπάρχει και δεν υπάρχει. Αν βουτήξεις στον βυθό το αναπνευστικό σου σύστημα δεν λειτουργεί. Ζητά αμέσως την επιφάνεια, που σου ασφαλίζει τη ζωή. Το ίδιο, αν ριχτείς σε κόσμο αντιφάσεων, η σκέψη σου δεν λειτουργεί. Τα “αν” αυτά λέγονται για να ρίξουν τη σκέψη μας βαθύτερα και να την αναγκάσουν να συλλάβει αυτό, που λέω τούτη τη στιγμή ότι, όπως είμαστε πλασμένοι, βρισκόμαστε σε ορισμένο τρόπο ζωής και στοχασμού. Στον βυθό αδύνατον ανθρώπινη ζωή να σταθεί, στην αντίφαση, όπως τη δώσαμε παραπάνω, αδύνατον να στηριχθεί σκέψη. Ξέρουμε από πριν, πως βουτάμε στη θάλασσα για να βγούμε στην επιφάνεια και κάνουμε την αντίφαση για να δείξουμε το αδύνατον.

Σκέψη λοιπόν είναι η λειτουργία του πνεύματος και η λειτουργία του πνεύματος γίνεται κατά ορισμένο τρόπο και ακολουθεί ορισμένους νόμους.

Οι νόμοι αυτοί είναι τελειωτικά γνωστοί; Αυτό δεν μας ενδιαφέρει, εδώ. Άλλοι, άλλους νόμους βλέπουν, κυβερνήτες του πνεύματος. Πιστοποιούμε τούτο μόνο, ότι το πνεύμα διέπεται από ορισμένους νόμους. Μέσα στον ορισμένο τρόπο και τους νόμους της, η σκέψη κινείται ελεύθερα και δεν έχει άλλα όρια, απ’τα όρια που βάζει η ίδια στον εαυτό της. Τα όρια της εξασφαλίζουν την ύπαρξη, το πεδίο της δράσης της όμως είναι ανεξάντλητο, ατελεύτητο, άπειρο, όπως το αριθμητικό σύστημα, που είναι δημιούργημά της.

Ας πάρουμε για παράδειγμα τον μαθηματικό τύπο : α+β=γ+δ. Εκφράζει μια ισότητα. Και είναι η ισότητα ο γενικός τύπος στον οποίο καταλήγουν όλα τα προβλήματα της μαθηματικής επιστήμης. Αν τώρα στην ισότητά μου αντικαταστήσω τους προσθετέους με το άθροισμά τους, θα έχω α+β=ε, γ+δ=ε, και : επομένως ε=ε. Σε όποιο πρόβλημα εκτελέσω τις πράξεις που πρέπει, θα καταλήξω σ’ένα ε=ε. Αν δεν καταλήξω, σημαίνει, ή ότι έκανα λάθος στις πράξεις μου, ή ότι δεν υπάρχει πρόβλημα, αφού δεν είναι δυνατή η αναγωγή στον τύπο ε=ε. Ώστε μαθηματικό πρόβλημα υπάρχει μόνο, όταν μπορούμε ν’ακολουθήσουμε τέτοιους δρόμους σκέψης, ν’ανακαλύψουμε τέτοιες σχέσεις στα δεδομένα μας, ώστε να μας οδηγήσουν στον τύπο ε=ε, που δεν είναι παρά μια ταυτότητα. Μέσα του κρύβεται το σύνολο της μαθηματικής δραστηριότητας του ανθρώπου, κι όπου το επιτυχαίνει, μια ικανοποίηση διατρέχει τη συνείδησή του. Η δυνατότητα του τύπου αυτού της ταυτότητας ε=ε δεν μπορεί να’ναι και “ε”, προϋποθέτει και όλους τους άλλους νόμους της λογικής. Τον νόμο της αντίφασης – αφού το ε=ε δεν μπορεί να’ναι και ε όχι ε· τον νόμο του αποχρώντος λόγου, που μας αναγκάζει να καταλήξουμε εκεί και όχι αλλού και τον νόμο της αποκλίσεως του μέσου ή τρίτου, που, διώχνοντας ό,τι δεν είναι ε, το περιορίζει σ’εκείνο που είναι.

Το πνεύμα μας μπορεί να ξεκινήσει από τον τύπο ε=ε και ν’αναλύσει έπειτα τον πρώτο όρο, να ψάξει δηλαδή να βρει τα μέρη του, να βρει σχέσεις ταυτότητας εντός του, με τις οποίες να τον αντικαταστήσει στον δοθέντα τύπο : αναχωρώντας δηλαδή από το ε=ε, αποδεικνύει πως το ε=α+β και έχει τότε α+β=ε. Το ίδιο μπορεί να κάνει και στον δεύτερο όρο, οπότε θα έχει α+β=γ+δ και έπειτα σε κάθε παράγοντα κάθε όρου κ.ο.κ. Άπειρα μπορεί να εξακολουθήσει να εργάζεται στον δρόμο αυτό, που, όπως είπαμε, ξεκινά απ’τον γενικό τύπο και προχωρεί με την αντικατάσταση του κάθε όρου με το ισοδύναμό του, έναν δρόμο, που του δίνει την ευκαιρία ν’ανακαλύψει απειρία σχέσεων και συνδυασμών. Είναι ο δρόμος της ανάλυσης.

Σε όποιο σκαλοπάτι της κι αν σταθεί η σκέψη, θα έχει μια ισότητα, που δεν είναι παρά ταυτότητα. Μπορεί όμως και τον αντίθετο δρόμο να τραβήξει η σκέψη μας. Ν’αναχωρήσει από ορισμένα δεδομένα, λίγα ή πολλά, αδιάφορο, να βρει μια σχέση που τα συνδέει και ανεβαίνοντας τώρα και αντικαθιστώντας τους παράγοντες με το άθροισμά τους, να φτάσει στην κορυφή, στον γενικό τύπο ε=ε, που μεταχειρίστηκα. Γενικός τύπος, μόνο με την έννοια, ότι στη μορφή του μπορούν ν’αναχθούν όλα τα προβλήματα· η κορυφή κάθε προβλήματος ειδικά. Αλλιώτικα η ανάλυση και η σύνθεση δεν έχουν ούτε κορυφές ούτε ριζοβούνια. Η σκέψη μας κινείται μέσα στους δυο αυτούς δρόμους άπειρα και κάθε στιγμή της είναι ανάλυση και σύνθεση μαζί ως προς το όλο περιεχόμενό της. Ανάλυση ως προς τα υπερκείμενα, σύνθεση ως προς τα υποκείμενα.

Ύστερα απ’αυτά πιστεύω, πως έγινε πιο φανερό το νόημα της ταυτότητας της σκέψης μας με τον εαυτό της. Δεν υπάρχει μαθηματική πράξη μ’έναν αριθμό, ούτε σκέψη μ’έναν όρο. Η όποια σκέψη και η μαθηματική πράξη αρχίζουν : εάν εργαστώ αναλυτικά και συνθετικά επάνω στον αριθμό, ή στον όρο που έχω στον νου μου, εάν περπατήσω από ένα σημείο, σ’ένα άλλο, μέσα στη σκέψη μου, εάν ανακαλύψω τις σχέσεις ταυτότητας, που υπάρχουν ανάμεσα στον αριθμό, ή στον όρο μου και έναν άλλον, ή και άλλων πολλών, ή και όλων των άλλων αριθμών ή όρων. Έτσι είτε πω 12-5, είτε 3+4 ταυτίζονται στο 7. Και αυτό θέλει να μας πει ο μαθηματικός, όταν γράφει 12-5=3+4. Κάθε κίνημα της σκέψης μας, όπως βλέπουμε, δίνει γέννηση σ’ένα άλλο, που είναι το ίδιο, αλλά με άλλον τρόπο, κι εκείνο πάλι σε άλλο κ.ο.κ. Και όταν αυτό κάνει η σκέψη, τι άλλο κάνει παρά να ταυτίζεται με τον εαυτό της και να επαναλαμβάνεται εις το διηνεκές;

Το θαύμα όμως στην άπειρη αυτή επανάληψη είναι, πως ενώ η σκέψη μας κάθε στιγμή ταυτίζεται με τον εαυτό της, δεν λέει ποτέ το ίδιο πράγμα. Η σκέψη ίσα – ίσα γίνεται για την αλλαγή. 1+1=2, 2+1=3, 3+1=4 κ.τ.λ. να, ο ρυθμός του στοχασμού που ενώ επαναλαμβάνεται εισάγει το νέο. Ενώ η σκέψη που υπάρχει στο 1+1 ταυτίζεται με τη σκέψη που υπάρχει στο 2 με το =, εντούτοις άλλο είναι 1+1 και άλλο το 2.

Η Έννοια της Πραγματικότητας - i

2008-11-30T06:55:00.000-08:00

Η καλύτερη αρχή για να φιλοσοφήσει κανείς είναι να παίρνει τις γνώσεις του και να τις ξετινάζει μια – μια. Δυο νοητά τρίγωνα, που εφαρμόζουν το ένα πάνω στο άλλο, ταυτίζονται, κάνουν ένα, μας δίνουν αυτό που λέμε ταυτότητα. Είχαμε δυο αντικείμενα και κάναμε ένα και είδαμε πως κάνουν ένα. Τα είχαμε όμως! Ενώ ανάμεσα στην πραγματικότητα και σ’εμάς ποιος θα μας πει την ταυτότητα; Πάλι εμείς. Είναι σαν να λέμε ότι το ένα νοητό τρίγωνο θα φώναζε «είμαι το ίδιο με το άλλο». Είπα ανάμεσα σ’εμάς και την πραγματικότητα. Μα αυτό το “ανάμεσα” δεν υπάρχει. Την πραγματικότητα εμείς την κάνουμε. Κάποτε το σύμπαν ήταν ένα αναποδογυρισμένο καζάνι με χρυσά καρφιά, που έλαμπαν, τ’αστέρια. Πόσο διαφορετικό είναι σήμερα το οπτικό μας πεδίο! Πόσο απείρως πιο πλούσια η πραγματικότητά μας! Το ίδιο θα είχαμε να παρατηρήσουμε σ’οποιοδήποτε σημείο στραφούμε. Τον κόσμο μας τον δημιουργούμε εμείς… Την έννοια της πραγματικότητας εμείς την κάνουμε. Είναι δική μας, κτήμα μας αναφαίρετο.

Τη σχέση της έννοιάς μας με αυτό το πράγμα του οποίου είναι έννοια, δεν υπάρχει ίσως τρόπος να τη μάθουμε, και μάταιο πιστεύω και να τη ζητάμε, τη στιγμή που εμείς ό,τι ξέρουμε, είναι έννοια της πραγματικότητας και δεν μπορεί ποτέ να είναι τίποτ’άλλο.

Η αλήθεια και η πλάνη δεν εκφράζουν τούτη ή εκείνη τη σχέση ανάμεσα στην πραγματικότητα και το πνεύμα. Δηλαδή, δεν είναι μια σχέση που να συνδέει εξωτερικά δυο πράγματα, που είναι το ένα έξω από το άλλο, αταίριαστα και απλησίαστα. Εκτός αν πρόκειται να στήσουμε ένα όμορφο παιχνίδι για διασκέδαση, να τα χωρίσουμε πρώτα, όσο γίνεται, για να παιδευτούμε έπειτα πάλι, να τα ζευγαρώσουμε. Μάταιο όμως, το ζευγάρωμα δεν είναι νοητό. Είναι σαν να λέμε ότι αλήθεια είναι η σχέση συμφωνίας, ή ταυτότητας μεταξύ δυο αντικειμένων, που δεν έχουν καμιά συγγένεια και το ένα είναι έξω από το άλλο. Της Αθήνας λ.χ. και ενός συγκροτήματος κοραλλιών , που ζει κάπου στον Ειρηνικό Ωκεανό.

Ναι, αλλά, έτσι είναι αν έχουμε δυο αντικείμενα. Αν όμως το ένα είναι πνεύμα και το άλλο αντικείμενο; Μ’άλλα λόγια το ένα μια ενεργητική δύναμη και το άλλο ένα παθητικό πράγμα, που αφήνεται να διαπερνιέται απ’το πρώτο; Μα, ας σκεφτούμε, υπάρχει καμιά στιγμή, που να μπορούμε να φανταστούμε τα δυο αυτά, το ένα έξω από το άλλο; Αν ψάξουμε βαθιά μέσα μας, θα δούμε, πως δεν θα ξέρουμε την ύπαρξη δυο, αλλά ενός μόνο, του εαυτού μας, του αυτοστοχασμού μας καλύτερα, γιατί το άλλο θα το αγνοούμε, αφού θα είναι έξω απ’το πνεύμα μας. Βέβαια είμαστε μες στο σύμπαν, αλλά και το σύμπαν είναι μέσα μας. Γι’αυτό ό,τι κομμάτι πιάσουμε απ’το σύμπαν, θα το βρούμε γεμάτο πνεύμα, σκέψη.

Ο χωρισμός δεν έχει νόημα, βγαίνει από μια επιφανειακή αντιμετώπιση του προβλήματος. Αλλά τότε; Τότε μένει να δούμε τι μπορεί να είναι η αλήθεια. Και είναι απαραίτητο, γιατί αν δεν καθορίσουμε αυτό το σημείο, πώς θα προχωρήσουμε στ’άλλα ερωτήματα; Μέτρο του πνευματικού μας έργου ολόκληρου, θα είναι το νόημα που θα δώσουμε στην αλήθεια.